1 CO 23/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, M. Lisiewski, B. Dobrzański, J. Ignatowicz, F. Błahuta (sprawozdawca), K. Kwapiszewski.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 26 października 1959 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne, wynikłe z wniosku Izabeli S. i innych o stwierdzenie praw do spadku po Feliksie C.:1) "Czy uprawnienia burmistrza i wójta przewidziane w art. 80 § 1 pr. spadk. przeszły z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130) wyłącznie na przewodniczącego odpowiedniej rady narodowej, czy też także na jego zastępców oraz innych członków prezydium?"2) "W razie odpowiedzi, iż uprawnienia te przeszły wyłącznie na przewodniczącego - czy spadkodawca, znajdujący się w innej miejscowości niż siedziba prezydium, może jednak sporządzić testament w trybie art. 80 § 1 pr. spadk. w ten sposób, że poda swą wolę do wiadomości zastępcy przewodniczącego, korzystając z jego obecności w tej miejscowości, jeżeli równocześnie nie ma tam przewodniczącego?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Uprawnienie burmistrza i wójta do przyjmowania oświadczeń ostatniej woli przewidziane w art. 80 § 1 pr. spadk. przeszło z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130) na przewodniczącego, jego zastępcę (zastępców) oraz innych członków prezydium odpowiedniej rady narodowej".Uzasadnienie faktyczneTestament allegraficzny, przewidziany w art. 80 § 1 prawa spadkowego, jako jedną z form testamentu zwykłego sporządzić było można, według brzmienia powołanego przepisu od chwili wejścia jego w życie, przed sędzią obywatelskim, burmistrzem lub upoważnionym przez niego urzędnikiem oraz przed wójtem. To brzmienie przepisu odpowiadało ówczesnemu ustrojowi sądowemu i samorządowemu (dekret z dnia 22 lutego 1946 r. o sądach obywatelskich - Dz. U. Nr 8, poz. 64; ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego - Dz. U. Nr 35, poz. 294; dekret PKWN z dnia 23 listopada 1944 r. o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego - Dz. U. Nr 14, poz. 74), w którym istniały wymienione w art. 80 § 1 pr. spadk. stanowiska urzędowe.Wskutek późniejszych zmian ustawowych w dziedzinie ustroju samorządowego, a mianowicie z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130), powstała niezgodność miedzy brzmieniem art. 80 § 1 pr. spadk. a nową organizacja władz administracyjnych. Stanowiska samorządowe burmistrzów i wójtów zostały zniesione, a wobec zaniechania bezpośredniej nowelizacji art. 80 § 1 pr. spadk. nasunęła się wątpliwość, na kogo przeszły uprawnienia burmistrza i wójta, o których mowa w tym przepisie.W dotychczasowym orzecznictwie i doktrynie wypowiedziano pogląd, że od dnia mocy obowiązującej ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (13 kwietnia 1950 r.) testament z art. 80 § 1 pr. spadk. można sporządzić przed przewodniczącym lub przed działającym z jego upoważnienia jednym ze stale urzędujących członków prezydium rady narodowej albo wreszcie przed upoważnionym przez przewodniczącego prezydium lub jego zastępcę kierownikiem odpowiedniego wydziału (orzeczenie S.N. z 13 maja 1952 r. C. 578/52 - OSN 2/53/54; Gwiazdomorski: "Prawo spadkowe", 1959 r., str. 302-303). Pogląd ten uzasadniono powołaniem się na treść § 24 uchwały Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. w sprawie składu, podziału pracy i trybu działania prezydiów rad narodowych (Monitor Polski Nr A-57, poz. 654).Bliższa analiza norm cytowanej ustawy z dnia 20 marca 1950 r. i uchwały Rady Ministrów jako aktu wykonawczego nie pozwala na aprobatę przytoczonego wyżej zapatrywania prawnego. Omawianego zagadnienia nie rozstrzyga § 24 powołanej uchwały Rady Ministrów. Przepis ten stanowi, że decyzje w konkretnych sprawach należące według dotychczasowych przepisów do burmistrza lub wójta należą obecnie do przewodniczącego prezydium lub - z jego upoważnienia - do jednego ze stale urzędujących członków prezydium i że przewodniczący i jego zastępcy mogą upoważnić kierowników odpowiednich wydziałów do wydawania decyzji w tych sprawach. Przepis ten więc mówi wyraźnie o "decyzjach w konkretnych sprawach".Nawet przy szerokim tłumaczeniu pojęcia "decyzje" trudno zaliczyć do nich współudział w sporządzeniu testamentu jako czynności cywilnoprawnej. Współudział ten nie polega na powzięciu decyzji administracyjnej. Jego istota jest inna, jak to w dalszym ciągu uzasadnienia będzie wyjaśnione. Z tego względu przepis § 24 cytowanej uchwały należy uznać za nieprzydatny do rozstrzygnięcia omawianego zagadnienia prawnego.Nie wyjaśnia zagadnienia również żaden inny poszczególny przepis uchwały Rady Ministrów z 17 kwietnia 1950 r. ani poszczególne normy ustawy z 20 marca 1950 r. Doszło w ten sposób do luki w obowiązującym stanie prawnym, której wypełnienie powinno nastąpić w drodze analogii.Podstawową wskazówką w tym względzie jest sama istota funkcji przedstawiciela władzy, wynikająca z przepisu art. 80 § 1 pr. spadk. Współdziałanie przy sporządzaniu testamentu jest przede wszystkim funkcją publicznego zaufania, wykonywaną jednoosobowo, a nie kolegialnie. Jeżeli osobę urzędową obdarzoną według brzmienia art. 80 § 1 pr. spadk. publicznym zaufaniem był burmistrz lub upoważniony przez niego urzędnik oraz wójt jako przedstawiciele dawnego organu wykonawczego władzy samorządowej, to po zniesieniu samorządu współdziałanie przy testamentach, jako funkcja publicznego zaufania, przypaść musi w udziale, przy utrzymaniu brzmienia art. 80 § 1 pr. spadk. osobom odpowiadającym w nowym ustroju administracyjnym tej intencji, jaka mieści się w brzmieniu przepisu.Osobą taką jest w nowym ustroju nie tylko przewodniczący prezydium miejskiej (dzielnicowej) i gminnej rady narodowej. Nie można odmówić charakteru osoby publicznego zaufania żadnemu członkowi prezydium stale bądź niestale urzędującemu, choćby nie był on zastępcą przewodniczącego w ścisłym tego słowa znaczeniu. Każdy z mich wchodzi w skład prezydium z mocy wyboru przez to samo ciało wyborcze, zachodzące zaś między nimi różnice co do pozycji w łonie samego prezydium są dla kwestii publicznego zaufania i tym samym współdziałania przy testamentach z art. 80 § 1 pr. spadk. nieistotne.Prócz przewodniczącego, jego zastępcy i innych członków prezydium współdziałać przy sporządzaniu testamentu z art. 80 § 1 pr. spadk. może urzędnik prezydium miejskiej (dzielnicowej) rady narodowej upoważniony przez przewodniczącego prezydium takiej rady. Dyspozycja bowiem art. 80 § 1 pr. spadk. tej treści, że upoważnienie urzędnika do współdziałania przy sporządzeniu testamentu dopuszczalne jest tam, gdzie poprzednio był burmistrz, a więc w miejskich (dzielnicowych) radach narodowych (a nie gminnych) pozostała nietknięta. Nie uchylały jej ani nie zmieniły przepisy dotyczące nowego ustroju administracyjnego, które nie zawierają w tym przedmiocie żadnej normy.Upoważnienie urzędnika, jeżeli jest w ogóle dopuszczalne, może nastąpić nie tylko przez przewodniczącego prezydium, lecz także przez zastępcę przewodniczącego, a nawet przez innego członka prezydium, oczywiście jedynie w tych wypadkach, kiedy z powodu przeszkód zachodzących u przewodniczącego przechodzą - stosownie do obowiązujących przepisów - na zastępcę lub innego członka prezydium wszelkie prawa i obowiązki przewodniczącego.Za przyjętym w niniejszej uchwale wypełnieniem luki w prawie przemawia również motyw wprowadzenia testamentu allegraficznego z art. 80 § 1 pr. spadk. Ustawodawca, ustanawiając tę formę, chciał udostępnić ludności wiejskiej i małych miast tanią i dogodną formę. Z tą wolą ustawy nie dałoby się pogodzić ograniczenie współdziałania tylko do osoby przewodniczącego prezydium lub osoby przez niego upoważnionej. W nierzadkich bowiem sytuacjach (choroba, urlop przewodniczącego) testator miałby trudne do pokonania przeszkody w skorzystaniu z formy art. 80 § 1 pr. spadk.Uchwalona niniejszym zasada prawna dotycząca okresu od dnia 13 kwietnia 1950 r., objętego pytaniem prawnym przedstawionym składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, jest aktualna również po wejściu w życie ustawy z dnia 25 września 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych (Dz. U. Nr 43, poz. 191) oraz od dnia mocy obowiązującej ustawy z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych (Dz. U. Nr 5, poz. 16). Ustawy te bowiem nie wniosły żadnych istotnych zmian w omawianym przedmiocie.