C 578/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr S. Gronowski. Sędziowie: J. Gałecki, Z. Ehrenkreutz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Czesława i Heleny M. o stwierdzenie praw do spadku po zmarłej Franciszce M., po rozpoznaniu rewizji wnioskodawców na postanowienie Sądu Powiatowego w Aleksandrowie z dnia 16 października 1951 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Aleksandrowie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneCzesław i Helena małżonkowie M. wnieśli o stwierdzenie, iż spadek po zmarłej w dniu 23 maja 1951 r. we wsi M. B. gminy B. powiatu aleksandrowskiego, województwa bydgoskiego Franciszce M. na mocy testamentu z dnia 6 marca 1951 r. dziedziczą Czesław i Helena małżonkowie M.Mąż zmarłej Stanisław M. wnosił o oddalenie wniosku małżonków M. twierdząc, iż testament z dnia 6 marca 1951 r. jest nieważny z dwóch powodów:1)testament został spisany w trybie art. 80 pr. spadk. przez zastępcę przewodniczącego Prezydium Gminnej Rady Narodowej, do czego tenże nie był uprawniony, gdyż do spisania testamentu był uprawniony tylko przewodniczący prezydium gminnej rady narodowej, który przejął dotychczasowe funkcje wójta;2)testament został spisany w obecności świadka Józefa D., osoby spowinowaconej z Heleną M., dla której spadkodawczyni w tym testamencie ustanowiła korzyść, i wobec tego w myśl art. 88 i 89 pr. spadk. testament jest nieważny.Sąd Powiatowy oddalił wniosek małżonków M. wychodząc z założenia, iż testament jest nieważny jako spisany przez zastępcę przewodniczącego Prezydium Gminnej Rady Narodowej.W rewizji pełnomocnik wnioskodawców małżonków M. wnosi o uchylenie postanowienia Sądu Powiatowego i odesłanie sprawy do ponownego rozpoznania.Pełnomocnik Stanisława M. wnosi o oddalenie rewizji i przyznanie kosztów postępowania rewizyjnego.Sąd Wojewódzki przekazał sprawę w trybie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu wobec tego, iż rozstrzygnięcie rewizji zależy od rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, a mianowicie, czy wobec zniesienia stanowiska wójta i na skutek wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. R. P. Nr 14, poz. 130) oświadczenie ostatniej woli przez spadkodawcę do wiadomości zastępcy przewodniczącego prezydium gminnej rady narodowej odpowiada wymaganiom z art. 80 § 1 pr. spadk.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Art. 80 § 1 pr. spadk. stanowi, iż spadkodawca może sporządzić testament przez podanie swej woli do wiadomości albo sędziego obywatelskiego, albo burmistrza lub upoważnionego przez niego urzędnika, albo wójta.Sąd Najwyższy wyjaśnił w orzeczeniu z dnia 3 stycznia 1951 r. C. 346/50 (P. i Pr. nr VIII-IX z 1951 r.), iż art. 80 § 1 pr. spadk. nie dopuszcza możliwości wyręczenia się wójta upoważnionym przez siebie urzędnikiem względnie zastępcą przy sporządzeniu testamentu, wychodząc z założenia, iż przepis ten przewiduje tylko wyjątek dla urzędnika upoważnionego przez burmistrza, czynienie zaś dalszych wyjątków w myśl interpretacji rozszerzającej jest niedopuszczalne, ponadto i celowość tego przepisu przemawia za tym, iż ustawodawca mógł mieć na względzie, aby dokonywanie tak ważnych czynności, jak sporządzenie testamentów było powierzone osobom zaufania publicznego wymienionym w art. 80 § 1 pr. spadk. osobiście, czyniąc wyjątek tylko co do burmistrzów, którym ze względu na ilość i rozmaitość ich czynności dał możność wyręczenia się uprawnionym urzędnikiem.Wobec zniesienia stanowiska wójta kompetencje jego przeszły w myśl art. 12, 33 i 37 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej na prezydium gminnej rady narodowej.Prezydium rady narodowej działa w myśl art. 12 ust. 2 tej ustawy kolegialnie.Rady narodowe w myśl art. 2 powołanej ustawy są wybierane przez ludność, w myśl zaś art. 13 ust. 1 tejże ustawy rady narodowe wybierają przewodniczącego prezydium rady narodowej, jego zastępców oraz sekretarza i członków prezydium, a więc wszystkie te osoby pochodzą z wyborów i są osobami zaufania publicznego.Jednakże zasadnie podnosi Sąd Powiatowy, iż trudno jest przyjąć, by testament miał być spisany kolegialnie przez całe prezydium gminnej rady narodowej. Powołana ustawa przewiduje w art. 5, iż rady narodowe działają na podstawie uprawnień ustawowych oraz zgodnie z wytycznymi i instrukcjami Rady Państwa, Rady Ministrów oraz właściwych ministrów. Otóż w myśl § 24 uchwały Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. - instrukcji nr 2, ogłoszonej w "Monitorze Polskim" Nr A-57, poz. 654 z 1950 r., decyzje w konkretnych sprawach, należące według dotychczasowych przepisów do wojewody, starosty i wójta, należą obecnie do przewodniczącego prezydium rady narodowej lub z jego upoważnienia do jednego ze stale urzędujących członków prezydium.Instrukcję należy też stosować do czynności, które w poszczególnych ustawach zostały zastrzeżone kompetencji tych osób.Wychodząc z tego stanowiska należy uznać, iż obowiązki, należące dotychczas do wójta przy sporządzaniu testamentu w myśl art. 80 § 1 pr. spadk., należą od chwili wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. R. P. Nr 14, poz. 130) do przewodniczącego prezydium gminnej rady narodowej lub z jego upoważnienia do jednego ze stale urzędujących członków prezydium.Takie też stanowisko zajął Sąd Powiatowy, lecz oddalił wniosek małżonków M. wychodząc z założenia, iż w protokole, w którym spisano testament, brak jest wzmianki, aby zastępca przewodniczącego działał z upoważnienia przewodniczącego do sporządzenia testamentu, a zatem należy uznać, iż nie był upoważniony przez przewodniczącego. Zasadnie zarzuca skarżący naruszenie przez Sąd Powiatowy art. 26 k.p.n.Samo niezamieszczenie w protokole takiej wzmianki o działaniu zastępcy przewodniczącego z upoważnienia przewodniczącego nie może skutkować nieważności testamentu, o ile faktycznie takie upoważnienie było udzielone.Sąd pierwszej instancji powinien był więc w myśl art. 26 k.p.n. przed oddaleniem wniosku wyjaśnić, czy upoważnienie takie było udzielone, a mógł oddalić wniosek dopiero po przekonaniu się, iż zastępca przewodniczącego działał bez upoważnienia.Sąd pierwszej instancji rozpoznał sprawę tylko pod kątem widzenia nieważności testamentu w ramach art. 80 i 89 pr. spadk., natomiast nie rozpoznał wcale sprawy pod kątem widzenia nieważności testamentu w ramach art. 88 i 89 pr. spadk. i nie poczynił w tym względzie ustaleń, dlatego też i Sąd Najwyższy nie może w tym zakresie przeprowadzić kontroli rewizyjnej.Z tych względów w myśl art. 384 k.p.c. zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu, a sprawa odesłaniu do ponownego rozpoznania.