IV CR 644/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Warman. Sędziowie: J. Tyszka, K. Lipiński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Maksymiliana M. o stwierdzenie praw do spadku po Janie M., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Sępolnie z dnia 20 lutego 1961 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Sępolnie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy stwierdził, że spadek po zmarłym w dniu 26 października 1960 r. Janie M. z mocy ustawy przypada trojgu dzieciom zmarłego. Pozostawiony przez zmarłego testament, spisany przez przewodniczącego Prezydium GRN w R., Sąd Powiatowy uznał za nieważny z mocy art. 29 i 77 § 2 prawa spadkowego. Nieważność testamentu wynika zdaniem Sądu Powiatowego z okoliczności, że testament "nie zawiera dyspozycji całym lub częścią majątku spadkowego spadkodawcy, a jedynie dyspozycje poszczególnymi przedmiotami nie wyczerpującymi majątku spadkowego". Wadą testamentu jest to przede wszystkim, "że obejmuje on zarządzenie przedmiotami majątkowymi warunkowe".W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie powyższego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Sępolnie do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzuca naruszenie art. 15 § 2, 103 i 104 § 3 prawa spadkowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Powołane przez Sąd Powiatowy przepisy nie dają podstawy do przyjęcia, że testament Jana M. jest nieważny.Do przyjęcia, że testament nie zawiera ustanowienia spadkobiercy, gdyż nie obejmuje dyspozycji całym majątkiem spadkowym, nie było żadnych podstaw. Z zapewnienia Maksymiliana M., stanowiącego jedyny materiał dowodowy w sprawie, wynika, że rozporządzenia testamentowe wyczerpują prawie cały spadek. W myśl art. 103 prawa spadkowego wszystkie osoby, którym zmarły przeznaczył poszczególne prawa majątkowe, należy uważać za powołane do spadku w częściach ułamkowych, jakie odpowiadają stosunkowi wartości przeznaczonych im praw. Wartość tych praw należało ustalić.Błędnie też i z naruszeniem przepisów art. 95 i 96 prawa spadkowego przyjął Sąd Powiatowy, że testament zawiera rozporządzenia warunkowe. W rzeczywistości wolę spadkodawcy, istotnie niezbyt precyzyjnie wyrażoną, należało rozumieć w ten sposób, że dom w podwórzu i cały ogród zapisane zostały Agnieszce W., przy czym spadek ten w myśl art. 104 § 3 prawa spadkowego obciążony jest prawem dożywotniego użytkowania na rzecz Maksymiliana M. co do połowy domu i połowy ogrodu. Ponieważ wskazane przez Sąd Powiatowy podstawy faktyczne i prawne nie uzasadniały przyjęcia, że testament jest nieważny, a w konsekwencji nie uzasadniały stwierdzenia praw do spadku na zasadzie dziedziczenia ustawowego, zaskarżone postanowienie należało uchylić (art. 4 k.p.n. w związku z art. 384 i 398 k.p.c.).Na rozprawie rewizyjnej wysunięty został zarzut nieważności testamentu z tej przyczyny, że z jego treści nie wynika, by został on przed podpisaniem odczytany testatorowi przez przewodniczącego prezydium GRN (art. 80 § 1 prawa spadkowego). Zarzut ten wymaga rozważenia przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przy czym Sąd Powiatowy będzie miał na uwadze, co następuje:Protokół testamentu spisała, jak to wynika z adnotacji na protokole, Irena S., a nie przewodniczący prezydium, który jednak protokół ten podpisał.Uchwalona przez Izbę Cywilną Sądu Najwyższego w dniu 2 czerwca 1949 r. (C. Prez. 227/49) zasada prawna: "Do ważności testamentu przewidzianego w art. 80 § 1 pr. spadkowego nie jest konieczne własnoręczne napisanie protokołu zawierającego ustnie podaną wolę spadkodawcy przez sędziego obywatelskiego, burmistrza lub upoważnionego przez niego urzędnika albo wójta, lecz dopuszczalne jest posługiwanie się przez nich przy pisaniu inną osobą" (ZO z. II-III/1949, poz. 30) - przesądza, że protokołowanie oświadczeń testatora przez Irenę S. było dopuszczalne.Protokół zawiera wzmiankę: "Protokół został odczytany". Nie wynika z tej wzmianki, kto odczytał protokół spadkodawcy: przewodniczący prezydium czy też Irena S., która protokół spisała. Okoliczność ta ma decydujące znaczenie dla ważności testamentu i wymaga ustalenia.W orzecznictwie ustalił się pogląd, że brak w protokole testamentu wzmianki o odczytaniu protokołu testatorowi czyni testament nieważnym, choćby istniała możliwość ustalenia w inny sposób, że odczytanie nastąpiło (por. orzeczenie S.N. z dnia 25.4.1950 r. ŁC 314/50 - "Państwo i Prawo" z 3/1951, str. 555 z aprobującą glosą Przybyłowskiego). Jeżeli jednak protokół zawiera wzmiankę o odczytaniu, a treść wzmianki wzbudza jedynie wątpliwość co do tego, kto odczytał protokół, należy uznać za dopuszczalne prowadzenie dowodów w celu usunięcia tej wątpliwości.Testament sporządzony w trybie art. 80 prawa spadkowego jest nieważny, jeżeli odczytania protokołu testatorowi dokonał nie urzędnik będący organem rady narodowej, który przyjął do wiadomości wolę testatora, lecz osoba, która na polecenie tego urzędnika pisała protokół. Odczytanie bowiem protokołu jest tak istotną częścią czynności przewidzianej w art. 80 prawa spadkowego, że może jej dokonać jedynie powołana do spisania testamentu osoba zaufania publicznego. Odczytanie protokołu przez protokolanta, a więc przez osobę często przypadkową i nie zajmującą stanowiska uzasadniającego szczególne zaufanie do niej, nie dawałoby gwarancji, że protokół został odczytany ściśle. Poza tym dopuszczenie do tego, by odpowiedzialny za spisanie testamentu urzędnik nie tylko nie dokonał technicznej czynności pisania tekstu protokołu, ale by nadto mógł się wyręczyć inną osobą przy odczytaniu protokołu - usunęłoby niezbędną gwarancję tego, żeby urzędnik ten właśnie decydował o treści protokołu, wyrażając w niej wolę testatora jemu właśnie oświadczoną, przez niego w sposób czynny do wiadomości przyjmowaną i przez niego rozumianą, natomiast nie był jedynie biernym świadkiem wysłuchiwania, redagowania i spisywania woli testatora przez inną osobę, do czynności tej przez ustawę nie powołaną.Gdyby Sąd Powiatowy nie miał podstaw do ustalenia, że protokół testamentu został Janowi M. odczytany przez spisującego testament przewodniczącego prezydium i gdyby wobec tego musiał uznać, że testament Jana M. - jako testament allograficzny - jest nieważny, to powinien jeszcze rozważyć, czy nie zachodzą podstawy do potraktowania tego testamentu jako ważnego testamentu szczególnego w rozumieniu art. 82 prawa spadkowego.