2 CR 895/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Kenigsberg. Sędziowie: F. Błahuta (sprawozdawca), T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Antoniego C. przeciwko Stefanii P. i Mariannie C. o uznanie testamentu za nieważny, po rozpoznaniu rewizji pozwanej Stefanii P. od wyroku Sądu Powiatowego w Opocznie z dnia 7 grudnia 1959 r.,zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym do Sądu Powiatowego powód żądał uznania nieważności testamentu sporządzonego dnia 28.V.1957 r. przez Andrzeja C., ojca powoda i pozwanej Stefanii P. a męża pozwanej Marianny C.Testament ten sporządzony został przed przewodniczącym Gromadzkiej Rady Narodowej w R., jest jednak, zdaniem powoda, nieważny, gdyż nie dochowano formalności przewidzianych w art. 80 § 1 pr. spadk.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 29 grudnia 1958 r. uznał powyższy testament za nieważny z powodu naruszenia przepisów art. 80 § 1 pr. spadk. Wskutek rewizji pozwanej P. Sąd Wojewódzki orzeczeniem z dnia 8 września 1959 r. zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Wojewódzki zgodził się z poglądem Sądu Powiatowego, że testament sporządzony dn. 28.V.1957 r. przez Andrzeja C. jest nieważny jako zwykły. Ustalono bowiem, że wbrew treści protokołu sporządzonego testamentu protokół odczytał spadkodawcy nie przewodniczący GRN, jak nakazuje to art. 80 § 1 pr. spadk., lecz inna osoba, a mianowicie sekretarz GRN. Uchylenie wyroku nastąpiło z tej przyczyny, że Sąd Powiatowy ograniczył się do stwierdzenia nieważności testamentu tylko z punktu widzenia art. 80 § 1 pr. spadk., a powinien był, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, rozważyć również, czy zaskarżony testament, nieważny jako zwykły, jest ważny lub nieważny jako szczególny z art. 82 pr. spadk.Prawomocnym wyrokiem z dnia 7 grudnia 1959 r. Sąd Powiatowy uznał testament za nieważny w ogóle, tj. jako zwykły i szczególny. W uzasadnieniu tego wyroku ustalono następujący stan faktyczny:Przy sporządzeniu testamentu sporządzonego dnia 28.V.1957 r. przez Andrzeja C. byli obecni: przewodniczący Gromadzkiej Rady Narodowej w R. Antoni K., sekretarz Prezydium tejże Rady i zarazem urzędujący członek Prezydium Antoni F. oraz Franciszek W. Protokół zawierający rozporządzenie ostatniej woli testatora spisał nie przewodniczący GRN, lecz sekretarz F., któremu spadkodawca dyktował treść protokołu. Tymczasem w protokole jako osobę urzędową przed którą sporządzono testament, wymieniono przewodniczącego Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej, a F. i W. jako świadków. Według treści protokołu został on odczytany przez przewodniczącego, protokół zaś podpisali - oprócz spadkodawcy - przewodniczący K. jako osoba urzędowa, natomiast F. i W. w charakterze świadków. Ponieważ spadkodawca, zdaniem Sądu Powiatowego, powołał F. na świadka, a w rzeczywistości F. na polecenie przewodniczącego stał się protokolantem, przeto zabrakło jednego z wymaganych art. 80 § 1 pr. spadk. dwu świadków, co czyni testament nieważnym jako zwykły. Jest on również nieważny jako szczególny, gdyż spadkodawca był zdrowy w czasie jego sporządzania, a zmarł dopiero 11 września 1958 r.W rewizji od tego wyroku pozwana Stefania P. zarzuciła, że w świetle ustaleń wyroku i zebranego w sprawie materiału oraz uchwały Sądu Najwyższego wydanej w składzie 7 sędziów z dn. 26.X.1959 r. 1 CO 23/59 (OSN 1960, poz. 63) zaskarżony testament jest ważny jako zwykły. K., będąc nie tylko sekretarzem, ale i urzędującym członkiem Prezydium GRN, był osobą uprawnioną do przyjmowania oświadczeń ostatniej woli, a to stosownie do przepisu art. 80 § 1 pr. spadk.Sąd Wojewódzki skorzystał z przepisu art. 388 k.p.c. i przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne tej treści:"Czy sześciomiesięczny termin z art. 85 pr. spadk., po upływie którego testament szczególny traci moc prawną, biegnie - w przypadku sporządzenia przez przewodniczącego prezydium gromadzkiej rady narodowej nieważnego testamentu zwykłego (nieumiejętność przewodniczącego) - od daty tego testamentu, czy też od powzięcia przez testatora wiadomości o nieważności sporządzonego testamentu?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Z ustaleń Sądu Powiatowego opartych na zeznaniach świadków Antoniego K., Antoniego F. i Franciszka W., które Sąd w całej rozciągłości uznał za prawdziwe, wynika, że testator Andrzej C., zwracając się dnia 28.V.1957 r. do Antoniego K., przewodniczącego Prez. GRN, Antoniego F. i Franciszka W., równocześnie obecnych, z zamiarem sporządzenia testamentu, uważał K. za osobę urzędową, a pozostałych obecnych za świadków. Z ustaleń Sądu wynika dalej, że w chwili rozpoczęcia aktu odbierał treść rozporządzenia ostatniej woli i spisywał treść protokołu na zlecenie K. Antoni F., sekretarz i członek Prezydium, w obecności K. i W., i że testator nie zaoponował przeciw tej zmianie. Protokół odczytał F. We wspomnianym protokole zmiana funkcji nie została ujawniona, a rozbieżność między jego treścią a rzeczywistością polega na tym, że funkcję, którą pełnił F., przypisano K. i odwrotnie.Sąd Powiatowy doszedł do wniosku, że nie dochowano wymagań formy testamentu zwykłego z art. 80 § 1 pr. spadk., gdyż zdaniem Sądu Powiatowego tylko W. był świadkiem, K. był osobą urzędową, a F. protokolantem. Powyższego poglądu nie można podzielić.Biorąc pod uwagę rzeczywisty przebieg testowania, należy dojść do wniosku, że oświadczenie ostatniej woli odebrała od testatora, spisała i odczytała osoba do takich czynności uprawniona w myśl art. 80 § 1 pr. spadk., wyjaśnionego powołaną wyżej uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego (wpisaną do księgi zasad prawnych). Osobą tą był Antoni F., członek Prezydium GRN, i jako taki nie był on świadkiem ani też protokolantem. Równoczesna obecność przewodniczącego Prezydium GRN nie pozbawiła F. uprawnienia do odebrania oświadczenia ostatniej woli, zwłaszcza że przewodniczący sam nie objął funkcji osoby urzędowej z art. 80 § 1 pr. spadk., lecz wyraźnie pozostawił ją F. Zarówno w ustaleniach, jak i w materiale sprawy brak podstawy do odebrania K. charakteru świadka. Przewodniczący Prezydium K. chciał być i był obecny podczas całego aktu testowania. Zmiana ta nie spotkała się ze sprzeciwem testatora, a zarazem brak jest normy, która by nie zezwalała K. na branie udziału w charakterze świadka (art. 86 - 88 pr. spadk.). Drugim świadkiem był Franciszek W.Gdyby protokół spisany przez F. odpowiadał ściśle rzeczywistemu przebiegowi testowania, nie byłoby żadnej wątpliwości co do dochowania formy testamentu zwykłego z art. 80 § 1 pr. spadk.Wymagającym rozstrzygnięcia jest problem, jakie znaczenie dla ważności testamentu ma tego rodzaju rozbieżność między treścią protokołu a rzeczywistym przebiegiem, jaka (tj. rozbieżność) istnieje w niniejszej sprawie. Rozbieżność ta nie dotyczy ani treści rozporządzenia ostatniej woli, ani osób współdziałających, ich podpisów, daty, miejsca, samego odczytania itd., lecz wyłącznie ogranicza się do przypisania osobie urzędowej roli świadka, a świadkowi roli osoby urzędowej. Pod tym względem protokół jest niezgodny z rzeczywistością, jednakże zdaniem Sądu Najwyższego nie powoduje nieważności testamentu.Mimo zasady, w myśl której przepisy o formie testamentu muszą być ściśle przestrzegane, wykładnia tych przepisów, jeżeli nie odbiega od jasno wyrażonej woli ustawodawcy, jest dopuszczalna. Rygor formy nie powinien przerodzić się w niczym nie usprawiedliwiony, bezduszny formalizm. Sąd Najwyższy, wychodząc z tego założenia, nie znajduje przeszkody do poglądu, że w myśl przepisów art. 80 § 1 pr. spadk. niezgodność sporządzonego protokołu z rzeczywistym przebiegiem testowania nie narusza przepisów o formie, jeżeli dotyczy okoliczności w danym wypadku nieistotnych.W niniejszym wypadku - jak wyżej podkreślono - protokół stwierdza, że wszystkie gwarancje formalne objęte art. 80 § 2 pr. spadk. zostały dochowane. Wprawdzie osobą odbierającą oświadczenie woli, spisującą protokół i odczytującą go nie był K. lecz F., a świadkiem nie był F., lecz K., jednakże skoro K. był uprawniony do funkcji, którą spełnił, a K. mógł być świadkiem, to niezgodność protokołu dotyczy okoliczności - z punktu widzenia zamierzonych przez ustawę gwarancji - nieistotnych. Zaskarżony testament jest wbrew odmiennemu wnioskowi obu sądów ważny jako zwykły.W sprawie wymaga rozstrzygnięcia również zagadnienie proceduralne, wyłaniające się na tle przepisów art. 385 i 388 k.p.c. Otóż Sąd Wojewódzki w orzeczeniu z dnia 8 września 1959 r., uchylającym wyrok Sądu Powiatowego, uznał testament za nieważny jako zwykły. Tym poglądem prawnym jest związany - stosownie do art. 385 k.p.c. - zarówno Sąd Powiatowy, jak i Sąd Wojewódzki i gdyby Sąd Wojewódzki sam rozpoznał rewizję, to nie mógłby od niego odstąpić. Nasuwa się pytanie, czy i Sąd Najwyższy, który przejął sprawę do rozpoznania, związany jest tak samo jak Sąd Wojewódzki.Przez przejecie sprawy do rozpoznania we własnym zakresie w trybie art. 388 k.p.c. Sąd Najwyższy zastępuje wprawdzie sąd wojewódzki, nie staje się jednak sądem wojewódzkim i zachowuje w pełni swą pozycję Sądu Najwyższego.Ograniczenia wynikające z przepisu art. 385 k.p.c. są w stosunku do Sądu Najwyższego jednakowe zarówno wtedy, gdy Sąd Najwyższy rozpoznaje rewizję od wyroku sądu wojewódzkiego, jak i wtedy, gdy wskutek przejęcia sprawy w trybie art. 388 k.p.c. rozpoznaje rewizję od wyroku sądu powiatowego.Ponieważ zgodnie z przyjętą już wykładnią art. 385 k.p.c. Sąd Najwyższy nie jest i nie może być związany własnym poprzednim poglądem prawnym wyrażonym w tej samej sprawie, jeżeli tymczasem nastąpiła zmiana stanu prawnego lub uchwalona została wpisana do księgi zasad prawnych zasada odmienna od poglądu wyrażonego poprzednio, przeto nie jest także w tych wypadkach związany poglądem sądu wojewódzkiego jako rewizyjnego. Wypadek taki zachodzi w niniejszej sprawie, skoro pogląd Sądu Wojewódzkiego o nieważności testamentu jako zwykłego nie da się pogodzić z powołaną wyżej uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 26.X.1959 r.W tym stanie Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo (art. 386 k.p.c.). Odpowiedź na postawione przez Sąd Wojewódzki pytanie stała się zbędna.