1 CR 100/61

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Władysława M. przeciwko Fabryce Wyrobów Gumowych w Ł. o podwyższenie renty, po rozpoznaniu rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi dla miasta Łodzi z dnia 17 października 1960 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla miasta Łodzi w Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki rentę, zasądzoną wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi, a podwyższoną wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 1956 r. do kwoty 742,05 zł, podwyższył za okres od 1 stycznia 1957 r. do 12 stycznia 1959 r. do kwoty 1.550 zł płatnej miesięcznie z 8% od upływu miesiąca, za który rata renty przypada, zasądzając ponadto od pozwanej koszty 1.250 zł oraz opłatę sądową w wysokości 868 zł.Sąd Najwyższy ustalił, co następuje:W pozwie wniesionym w dniu 12 stycznia 1959 r. powód żądał podwyższenia zasądzonej uprzednio renty wyrównawczej z kwoty 742,05 do kwoty 1.663 zł, poczynając od dnia 1 stycznia 1957 r., to znaczy zarówno za okres przed wniesieniem pozwu, jak i na przyszłość. Sąd Powiatowy wyrokiem z 22 maja 1959 r. podwyższył powodowi rentę do kwoty 1.550 zł, poczynając od dnia wniesienia pozwu, to znaczy od 12 stycznia 1959 r., a w pozostałej części powództwo oddalił.Na skutek rewizji powoda Sąd Wojewódzki rozpoznając sprawę ponownie powództwo uwzględnił również za okres przed wniesieniem pozwu.Sąd Wojewódzki ustalił, iż powód po utracie lewej kończyny dolnej miał duże bóle, często odnawiające się rany z wyciekiem ropnym i utrudnione poruszanie się. W związku z tym konieczna mu była opieka drugiej osoby. Opiekę tę sprawowała żona, nie mogła ona przyjąć żadnej pracy i oboje utrzymywali się z renty powoda.Ponadto sam powód wymagał wyjątkowo dobrego odżywienia. W latach 1956 i 1957 sytuacja powoda i jego żony była tak ciężka, że zmuszeni byli oni pożyczyć pieniądze i sprzedawać na życie ruchomości, jak maszynę do szycia, szafę itp.W okresie tym powód otrzymywał z tytułu renty inwalidzkiej do 15 lipca 1958 r. 437 zł miesięcznie, a od tej daty po 600 zł miesięcznie oraz z tytułu renty wyrównawczej 742 zł, łącznie 1.432 zł.Gdyby powód nie uległ wypadkowi, zarobek jego wyniósłby w 1957 r. - 2.150 zł miesięcznie.W tych warunkach zdaniem Sądu Wojewódzkiego podwyższenie renty wyrównawczej do 1.550 zł znajduje uzasadnienie w przepisie art. 163 § 2 k.z.Wyrok ten zaskarżył rewizją pozwany wnosząc o jego uchylenie, względnie o zmianę i oddalenie powództwa.Skarżący oparł swą rewizję na przepisie art. 371 § 1 pkt 1 i 3 k.p.c., zarzucając Sądowi Wojewódzkiemu w szczególności naruszenie art. 163 § 2 k.z. oraz przepisów procesowych na skutek nienależytego wyjaśnienia sprawy do ostatecznego rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty rewizji należy uznać za częściowo uzasadnione.Nie jest trafne stanowisko rewidującego co do samej zasady, gdy twierdzi, że art. 163 § 2 k.z. nie upoważnia sądu do podwyższenia renty za okres poprzedzający wniesienie powództwa.Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 23 października/16 listopada 1954 r. I CO. 41/54 (OSN 1956/I poz. 3) wyjaśnił, że wyrok oparty na art. 163 § 2 k.z., podobnie jak na przepisie art. V ust. 2 Przep. wprow.k.p.c. czy też art. 41 kod. rodz., ma charakter deklaratywny, a nie konstytutywny. Skoro zatem możliwe jest, jak to zostało przyjęte w cytowanej uchwale, dochodzenie zmniejszenia świadczeń alimentacyjnych lub ograniczenie czasu ich trwania także za okres poprzedzający wytoczenie powództwa, jeśli w tym okresie zaszły okoliczności usprawiedliwiające takie żądanie - to również nic nie stoi na przeszkodzie dochodzeniu podwyższenia świadczeń rentowych za okres poprzedzający wytoczenie powództwa, jeśli w tym czasie zaszły odpowiednie zmiany uzasadniające takie żądania.Wbrew wywodom skargi rewizyjnej stosowanie pewnej analogii między roszczeniami alimentacyjnymi, to jest w tym wypadku opartymi na przepisach art. 41 kod. rodz. czy art. V ust. 2 Przep. wpr.k.p.c., a roszczeniami opartymi na przepisach art. 161 i 162 k.z., jest uzasadnione zarówno podobnym charakterem tych roszczeń, jak i jednakowym celem, jakiemu służą uzyskane w oparciu o te przepisy świadczenia, którym jest zasadnicze dostarczenie środków utrzymania osobom nie będącym w stanie utrzymywać się samodzielnie.Osoba zatem, na rzecz której zasądzono na podstawie przepisów art. 161, 162 k.z. rentę, ma prawo w oparciu o przepis art. 163 § 2 k.z. żądać zmiany wysokości renty również za okres poprzedzający wytoczenie powództwa, jeśli wykaże, że renta pobierana w poprzedniej wysokości, to jest przed wytoczeniem powództwa, nie pokrywała w całości poniesionej przez nią szkody, ta bowiem w międzyczasie wzrosła na skutek zmiany okoliczności (np. pogorszenie jej stanu zdrowia i wzrostu potrzeb, wzrostu zarobków, jakie otrzymywałaby, gdyby mogła pracować itp.).Wysokość bowiem renty zasądzonej na podstawie przepisów art. 161, 162 k.z. winna odpowiadać wysokości wyrządzonej szkody.Obowiązek wyrównania w postaci tej zwiększonej co do wysokości szkody powstaje dla zobowiązanego już w chwili zwiększenia się szkody, a nie w chwili wytoczenia powództwa.Oczywiście jest rzeczą sądu dokładnie ustalić, kiedy zmiany te, powodujące zwiększenie się szkody nastąpiły i w jakiej wyrażają się one kwocie pieniężnej.Trafnie w tym przedmiocie zarzuca rewizja, że Sąd Wojewódzki nie poczynił stosownych ustaleń, które pozwoliłyby Sądowi Najwyższemu na skontrolowanie prawidłowości zasądzenia renty w przyjętej przez Sąd Wojewódzki wysokości.Z tych względów wobec naruszenia przez Sąd Wojewódzki przepisów art. 216, 236, 336 k.p.c. należało w oparciu o przepis art. 384 k.p.c. orzec jak w sentencji.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki winien poczynić szczegółowe ustalenia, kiedy nastąpiły zmiany uprawniające powoda do żądania zwiększonej renty i w jakiej one wyraziły się kwocie pieniężnej. I tak np. jeśli zarobki powoda w pewnej chwili zwiększyłyby się, to z tą chwilą wzrosła jego szkoda. Jeśli żona jego w związku z koniecznością pielęgnowania go przestała pracować, to Sąd Wojewódzki winien ustalić, kiedy ta szkoda powstała i ile z tego tytułu powód utracił. Jeśli na pokrycie zwiększonych jego potrzeb zaciągnięto zobowiązanie, względnie pozbyto się jakiś przedmiotów użytkowych czy mebli, to w jakich to wyrażało się kwotach pieniężnych. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 września 1949 r. Wa. C. 389/49 (OSN 1951/III poz. 60), może stanowić w tym przedmiocie pewną pomoc dla Sądu Wojewódzkiego, gdyż reguluje podobną sytuację w przypadkach żądania podwyższenia alimentów za okres poprzedzający wniesienie powództwa.[Notka]W powołanej w niniejszym orzeczeniu uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 października/16 listopada 1954 r. I CO. 41/54 OSN 1956/I poz. 3 (wpisanej do księgi zasad prawnych), Sąd Najwyższy wyraził w uzasadnieniu m.in. pogląd, że wyrok wydany na podstawie art. 163 § 2 k.z. pod względem swej treści materialnej ma charakter deklaratywny, natomiast z punktu widzenia procesowego wywołuje on pewien skutek konstytutywny, wynikający z tego, że sąd orzekając ponownie o uprawnieniu materialnym musi uchylić poprzednie orzeczenie prawomocne, aby otworzyć drogę do urzeczywistnienia wyniku ponownego badania.W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 czerwca 1960 r. 1 CO 10/60 OSN 1961/I poz. 4, została uchwalona zasada prawna następującej treści:"Jeżeli sąd prawomocnie zasądził na rzecz poszkodowanego rentę w wysokości 75% jego zarobków na tej tylko podstawie, że w oparciu o opinię biegłego przyjął, iż poszkodowany utracił w swym zawodzie 75% zdolności do pracy, a bez badania zdolności do pracy w innym zawodzie - to tym samym ustalił, że poszkodowany może i będzie mógł w przyszłości zarobić w dotychczasowym zawodzie jedynie 25% tego, co zarabiał poprzednio, oraz że poszkodowany - gdyby nie nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę - zarabiałby w przyszłości tyle samo, ile zarabiałby przed tym zdarzeniem, że zatem wysokość szkody równa się i równać się będzie kwocie stanowiącej 75% dotychczasowych zarobków miesięcznych. Powaga rzeczy osądzonej takiego wyroku nie stoi na przeszkodzie do zmiany zasądzonej renty od chwili, w której powyższe ustalenia faktów przyszłych okazały się nietrafne".W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy odesłał do poglądu zawartego w uchwale cytowanej wyżej, co do charakteru wyroku na skutek powództwa o zmianę wysokości renty (art. 163 § 2 k.z.).A. Stelmachowski w artykule "Odszkodowanie za nieszczęśliwe wypadki w świetle praktyki sądowej" (Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości 1961/10 str. 14) wyraził pogląd, że z uwagi na deklaratoryjny charakter orzeczenia sądu możliwe jest zarówno podwyższenie, jak i obniżenie renty także za okres przed wydaniem wyroku, jeżeli już wówczas zachodziły materialnoprawne przesłanki jej podwyższenia lub obniżenia. Sąd Najwyższy uznał jednak, że obniżenie (podwyższenie) renty z mocą wsteczną może nastąpić tylko wówczas, gdy uprawniony wezwał stronę zobowiązaną do obniżenia (podwyższenia) renty (postawił ją w zwłoce). Autor w tym zakresie powołuje się na nie opublikowane orzeczenie z dnia 4 czerwca 1956 r. 4 CR 1022/55.