1 CR 149/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross (sprawozdawca). Sędziowie: J. Krzyżanowski, Z. Mostowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Henryka L. o ubezwłasnowolnienie Piotra L., po rozpoznaniu rewizji Piotra L. od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 8 kwietnia 1959 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 8 kwietnia 1959 r. ubezwłasnowolnił całkowicie Piotra L., urodzonego w 1862 r., z powodu uwiądu starczego połączonego ze starczym zniedołężnieniem umysłowym znacznego stopnia.Ubezwłasnowolnienie nastąpiło na wniosek syna ubezwłasnowolnionego, Henryka L.Na podstawie opinii biegłych lekarzy z dziedziny psychiatrii Sąd ustalił, że Piotr L. wykazuje objawy daleko posuniętego uwiądu starczego, połączonego z ogólnym zniedołężnieniem fizycznym, bardzo znacznym upośledzeniem wzroku i słuchu oraz z wyraźnym upośledzeniem władz umysłowych, wyrażającym się w zaburzeniach pamięci, znacznym obniżeniu krytycyzmu i wzmożonej sugestywności. Proces ten datuje się od kilku lat i ma charakter postępujący.Jak dalej ustala Sąd Wojewódzki, obecnie Piotr L. nie wie dokładnie, ilu ma synów, z trudem podaje ich imiona, nie wie, ile ma córek, nie może wyliczyć swego majątku, chwali swoją synową, ale nie może podać jej imienia, jak również nie może wymienić "zapisu" na jej rzecz majątku, przy czym twierdzi, że zapis był zrobiony nie tak, jak chciał.Na podstawie takich ustaleń Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, że Piotr L. nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, a w szczególności rozporządzać swoim majątkiem nieruchomym oraz sprawami osobistymi i w związku z tym na zasadzie art. 9 p.o.p.c. oraz art. 10, 14, 15 i 16 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie orzekł całkowite jego ubezwłasnowolnienie.Powyższe postanowienie zaskarżyli pełnomocnicy Piotra L. rewizją, w której zarzucają nieważność postępowania, uchybienie art. 4 pkt 1, 5 i 12 cytowanego dekretu oraz brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału.Wnioskodawca Henryk L. złożył odpowiedź na rewizję, w której odpierając zarzuty skarżących, wniósł o jej oddalenie. Na rozprawie w Sądzie Najwyższym pełnomocnik wnioskodawcy wnosił o odrzucenie rewizji, jako założonej po upływie przepisanego terminu, którego bieg, jego zdaniem, należy liczyć od daty doręczenia odpisu postanowienia ustanowionemu kuratorowi D., tj. od dnia 21 maja 1959 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 10 października 1957 r. 3 CR 478/57 (OSN 1959 r., poz. 22), osoba, w stosunku do której toczy się postępowanie o ubezwłasnowolnienie, mimo wyznaczenia przez sąd kuratora dla ochrony jej praw ma zdolność samodzielnego zaskarżenia postanowienia o ubezwłasnowolnieniu bez udziału i zgody kuratora, a nawet wbrew jego woli. Dodać przy tym należy, że z mocy art. 4 pkt 1 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie osoba, która ma być ubezwłasnowolniona, jest z samego prawa uczestnikiem postępowania oraz że ustanowienie kuratora tego charakteru jej nie pozbawia. W związku z tym jest oczywiste, że samodzielne prawo takiej osoby do zaskarżenia postanowienia o jej ubezwłasnowolnieniu nie może być zależne od tego, kiedy orzeczenie to doręczone zostało kuratorowi oraz czy i kiedy kurator przekaże jej o tym wiadomość, oraz że bieg terminu rewizji liczyć należy od chwili doręczenia odpisu jej samej. Stosownie do art. 32 § 2 k.p.n. powinno to być dokonane przez sąd z urzędu, w danym jednak wypadku nastąpiło, na żądanie, dopiero w dniu 11 stycznia 1960 r. Zarzut więc uchybienia terminu rewizji nie zasługuje na uwzględnienie.Przechodząc do rozpoznania rewizji, należy przede wszystkim stwierdzić, że już z poprzednich uwag wynika słuszność podstawowego zarzutu skarżących, którzy upatrują istotną obrazę przepisów postępowania w niedoręczeniu Piotrowi L. odpisu wniosku o jego ubezwłasnowolnienie, w niezawiadomieniu go o terminie rozprawy oraz w tym, że w toku sprawy nie umożliwiono mu zajęcia stanowiska co do żądania wnioskodawcy. Wymagał bowiem tego jego charakter uczestnika postępowania. Zaniechania zaś doręczeń, o których wyżej mowa, nie mógł usprawiedliwić przepis art. 5 § 1 cytowanego dekretu, skoro - jak to słusznie zarzucają skarżący - brak było do tego przewidzianej w tym przepisie przesłanki, a mianowicie stwierdzonego orzeczeniem biegłego takiego stanu zdrowia Piotra L., który pozwalałby na uznanie tego rodzaju czynności za bezwzględnie niecelowe. W danym wypadku brak podstaw do tego, aby można było przyjąć, że Sąd Wojewódzki zajął takie stanowisko w sposób domniemany, a nawet wręcz przeciwnie, z faktu wysłuchania Piotra L. na rozprawie w dniu 8 kwietnia 1959 r. wynika, że Sąd nie tylko nie uznał tej czynności za bezwzględnie niecelową, lecz nawet w jej przeprowadzeniu nie natrafił na takie trudności, które mogłyby usprawiedliwić zrezygnowanie z dalszych bezpośrednich kontaktów z Piotrem L. lub potrzebę ustanowienia kuratora w trybie art. 5 § 2 cytowanego dekretu. Natomiast podeszły wiek osoby mającej być ubezwłasnowolnioną, a zwłaszcza jej sytuacja życiowa zarysowująca się na tle sporów majątkowych rodzeństwa L., mogły raczej przemawiać za rozważeniem potrzeby wyznaczenia doradcy tymczasowego, przy czym w razie uznania takiej potrzeby należałoby kwestii doboru kandydata do tych funkcji poświęcić więcej staranności i uwagi, niż to miało miejsce przy ustanowieniu kuratora zgodnie z propozycją wnioskodawcy. Jak to bowiem wynika z wyjaśnień kuratora D. na rozprawie w Sądzie Najwyższym, nie tylko nie dopatrzył się on w dotychczasowym postępowaniu jakichkolwiek wadliwości, ale nawet nie podjął żadnych starań, by poinformować Piotra L. o toczącym się postępowaniu, zawiadomić go o zapadłym w pierwszej instancji postanowieniu i zasięgnąć jego zdania co do potrzeby wniesienia środka odwoławczego.Powyższe uchybienia, które słusznie zarzuca rewizja, uzasadniają uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego i czynią zbędnym szczegółowe rozważenie pozostałych zarzutów skarżących, skierowanych przeciwko sposobowi zbadania Piotra L. przez biegłych lekarzy oraz ocenie przez Sąd pierwszej instancji zebranego w sprawie materiału. Badanie to bowiem będzie musiało zostać powtórzone po należytym zawiadomieniu Piotra L. jako uczestnika postępowania i z ewentualnym udziałem jego pełnomocnika lub pełnomocników, którzy będą mieli możność zgłoszenia odpowiednich wniosków także co do metody badania, materiał zaś sprawy także - z natury rzeczy - ulegnie dalszym zmianom.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd powinien mieć na uwadze, że na podstawie art. 10 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 19 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. małżonka osoby, która ma być ubezwłasnowolniona oraz jej dzieci należy traktować jako zainteresowanych w sprawie o ubezwłasnowolnienie (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1956 r. 3 CR 100/56 (OSN 1958, poz. 32) oraz że w związku z tym mają one prawo wziąć udział w postępowaniu, a gdyby z tego prawa nie skorzystały, powinny być - stosownie do art. 13 § 2 k.p.n. - wezwane do udziału w sprawie, co może przyczynić się do bardziej wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności niezbędnych do podjęcia prawidłowej decyzji w sprawie zgłoszonego wniosku o ubezwłasnowolnienie.Z tych zasad Sąd Najwyższy na mocy art. 4 k.p.n. w związku z art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.