1 CR 211/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawę z powództwa Skarbu Państwa (Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Z.) przeciwko Franciszkowi W. o eksmisję z gruntu, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 30 września 1958 r., zaskarżony wyrok uchylił, a wyrok Sądu Powiatowego w Zamościu z dnia 4 kwietnia 1958 r. o tyle tylko zmienił, że orzeczoną nim eksmisję odroczył do dnia 1 października 1959 r.; poza tym rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePrezydium Powiatowej Rady Narodowej w Z. wyjaśniając w pozwie, że pozwany użytkuje bez tytułu działkę gruntu z resztówki Średnie Małe i dobrowolnie opuścić jej nie chce, wnosi m.in. o wyeksmitowanie pozwanego z tej działki.Pozwany powództwa nie uznał, oświadczając, iż sporną działkę wydzierżawił umową ze stycznia 1957 r. na lat 5 od Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w N.Sąd Powiatowy w Zamościu dokonał następujących ustaleń faktycznych:Sporna działka jest częścią tzw. resztówki, pochodzącej z większego rozparcelowanego majątku, stanowi własność Skarbu Państwa i wchodzi do Państwowego Funduszu Ziemi, którym zarządza Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Resztówka ta od szeregu lat była dzierżawiona przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopską" w N. Z końcem 1956 r. Spółdzielnia ta postanowiła zrezygnować z użytkowania Resztówki na własny rachunek, jako nierentownej. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej zamierzało przekazać resztówkę spółdzielni produkcyjnej, natomiast zarząd G.S. "Samopomoc Chłopska" zgodnie z życzeniem miejscowej ludności chciał poddzierżawić grunty indywidualnym gospodarzom. Jako kandydatów wytypowano najbiedniejszych. Na zebraniu wiejskim w styczniu 1957 r. sporządzono umowy, na zasadzie których zarząd G.S. "Samopomoc Chłopska" poddzierżawił poszczególnym gospodarzom, a w tej liczbie pozwanemu działki gruntu z resztówki na okres lat pięciu. Na zebraniu tym obecny był przewodniczący Prezydium Pow. Rady Narodowej, który oświadczył, że umowy zostaną zatwierdzone przez Prezydium, używając zwrotu: "my te umowy zatwierdzimy." Obecni na tym zebraniu potraktowali oświadczenie przewodniczącego, jako wyrażenie zgody na zawarte umowy, względnie obietnicę zatwierdzenia. Oprócz przewodniczącego Prezydium na zebraniu obecny był jego zastępca oraz trzeci członek Prezydium.Po przesłaniu umów Prezydium uchwałą z dnia 12 lutego 1957 r. odmówiło ich zatwierdzenia, następnie zaś wypowiedziało G.S. "Samopomoc Chłopska" w N. dzierżawę resztówki, nadmieniając, że obiekt ten zostanie przekazany spółdzielni produkcyjnej. Termin przejęcia wyznaczono na 1 września 1957 r. W dniu 30 sierpnia 1957 r. sporządzony został protokół zdawczo-odbiorczy przy udziale 2 przedstawicieli spółdzielni "Samopomoc Chłopska", którzy jednak odmówili podpisania go.W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 4 kwietnia 1958 r. nakazał eksmisję pozwanego, stając na stanowisku, że zgodnie z zarządzeniem Ministerstwa Rolnictwa i przepisem art. 418 k.z. wymagana była zgoda wydzierżawiającego na poddzierżawienie przedmiotu dzierżawy. Zgody takiej Prezydium Powiatowej Rady Narodowej nie udzieliło, gdyż wystąpienie jednego członka tego Prezydium nie jest równoznaczne z jego uchwałą. Nadto uchwała może zapaść wtedy, gdy jest quorum, gdy został sporządzony protokół i dokonane inne podobne formalności. Wobec powyższego pozwany w stosunku do właściciela gruntu nie ma żadnego tytułu prawnego do posiadania i użytkowania spornej działki, a zatem ma zasadzie art. 28 pr. rzecz. należało powództwo uwzględnić.Rozpoznawszy sprawę na skutek rewizji strony pozwanej, Sąd Wojewódzki w Lublinie zaskarżony wyrok w części nakazującej eksmisję, zmienił wyrokiem z dnia 30 września 1958 r. i w tej części powództwo oddalił z zasad następujących: Zdaniem tego Sądu zasadny jest zarzut rewizji, dotyczący obrazy art. 418 k.z. Odstąpienie od umowy, przewidziane w tym artykule na wypadek poddzierżawienia przedmiotu dzierżawy bez zgody wydzierżawiającego, odnosi się do dzierżawcy, a nie do osoby poddzierżawiającego. W dalszych wywodach Sąd Wojewódzki rozważa zagadnienie, czy została wyrażona zgoda Prezydium PRN na poddzierżawienie działki pozwanemu, i przyjmuje, że zgoda taka została wyrażona, skoro Przewodniczący Prezydium oświadczył, iż umowy zostaną zatwierdzone, a na zebraniu obecnych było jeszcze dwu dalszych członków Prezydium. Łącznie obecni na zebraniu członkowie Prezydium stanowili jego większość, a do podjęcia uchwały wystarcza w myśl § 12 Uchwały Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. - Skład, podział pracy i tryb działania prezydiów rad narodowych (M. P. 1950 r. Nr 57 poz. 654) zwykła większość głosów. Nadto Sąd Wojewódzki podkreślił, że pozwany, jak i inne osoby obecne, zrozumiały oświadczenie przewodniczącego w ten sposób, że chodzi tu o zwykłą formalność, a mianowicie, że zatwierdzenie umów powinno nastąpić na protokołowanym zebraniu Prezydium. Jednakże niezachowanie tych wymogów nie może pozbawić jakiegokolwiek znaczenia oświadczenia przewodniczącego, zaaprobowanego zresztą przez innych członków Prezydium. Pozwany z dobrą wiarą ustosunkował się do oświadczenia przedstawicieli władz powiatowych i miał do tego pełne podstawy. Z zasad praworządności wynika, że do przestrzegania przepisów prawa obowiązani są nie tylko obywatele, ale także władze i urzędy i nie mogą one zmieniać swej decyzji bez żadnych podstaw i z krzywdą obywatela. Wreszcie Sąd Wojewódzki podkreślił, że kontrahentami we wspomnianych umowach byli najbiedniejsi mieszkańcy wsi i że względy społeczne także przemawiają za tym, aby zawarte umowy były dotrzymane. Z uwagi na to, że umowy te są zawarte na okres pięcioletni, Państwowy Fundusz Ziemi nie może rozwiązać ich w trybie art. 413 k.z. wypowiadając dzierżawę na jeden rok.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 31 marca 1959 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna wyraża pogląd, iż okoliczność, czy umowa poddzierżawy ze stycznia 1957 r. została zatwierdzona, czy też nie zatwierdzona przez Prezydium PRN, nie może mieć rozstrzygającego znaczenia dla sprawy, istotne natomiast znaczenie ma okoliczność, że w dniu 22 maja 1957 r. umowa dzierżawy resztówki Średnie Małe została przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wypowiedziana dzierżawcy, tj. Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w N., i z chwilą nastąpienia wyznaczonego w wypowiedzeniu terminu (1 września 1957 r.) - wygasła. W myśl zaś art. 398 § 3 k.z., mającego z mocy art. 403 k.z. zastosowanie również do umów dzierżawy - umowa o podnajem (pod dzierżawę) rozwiązuje się przez zakończenie stosunku najmu (dzierżawy), jeżeli z innych przyczyn nie uległa rozwiązaniu wcześniej. Skoro zatem poddzierżawca nie pozostaje w żadnym stosunku umownym z wydzierżawiającym i z chwilą wygaśnięcia umowy dzierżawy traci tytuł do posiadania przedmiotu dzierżawy, to wydzierżawiającemu służy z mocy art. 28 pr. rzecz., prawo wystąpienia z akcją windykacyjną bezpośrednio przeciwko poddzierżawcy.Powyższego poglądu rewizji nadzwyczajnej nie można by uznać za prawidłowy w okolicznościach sprawy niniejszej bez dodatkowych ustaleń faktycznych, gdyż nie uwzględnia on istotnego faktu, że umowa poddzierżawy została zawarta na czas oznaczony, przy czym, gdyby doszło istotnie do jej akceptacji przez Prezydium PRN na zebraniu ze stycznia 1957 r., to nastąpiłoby to najpóźniej w wyniku wspólnego porozumienia wydzierżawiającego, dzierżawcy i poddzierżawcy. W każdym razie ze względu na szczególne okoliczności niniejszej sprawy wymagało rozważenia, czy w rachubę wchodzi tylko zwykła zgoda wydzierżawiającego na poddzierżawę, czy też trójstronne porozumienie wszystkich zainteresowanych. Gdyby tak było, to wówczas późniejsze wypowiedzenie umowy dzierżawy nie mogłoby pociągać za sobą rozwiązania umowy poddzierżawy, gdyż w opisanych okolicznościach wydzierżawiający zaciągnąłby określone zobowiązanie wobec poddzierżawcy, musiałby przeto honorować prawa poddzierżawcy do czasu wyekspirowania zawartej z nim umowy.Pomimo to rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, gdyż trafny jest dalszy jej zarzut, iż stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że umowa poddzierżawy została zaakceptowana przez Prezydium PRN jest dowolne.Wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego, do ważności uchwały Prezydium nie wystarcza sama okoliczność, że określoną wolę wyraża większość tego Prezydium. Sąd Wojewódzki nie wziął pod uwagę rozumowania Sądu Powiatowego, który trafnie podkreślił, że do powzięcia uchwały przez ciało kolegialne, jakim jest Prezydium PRN, konieczne jest uprzednie formalne zwołanie wszystkich jego członków, natomiast przypadkowa obecność nawet większości członków Prezydium nie czyni z nich obrad posiedzenia Prezydium, dlatego tak zebrana większość członków nie może w ogóle podejmować uchwał. Już z tego przeto względu na zebraniu odbytym w styczniu 1957 r. umowa poddzierżawy nie mogła być zatwierdzona.Znalazło to zresztą wyraz w zaprotokołowanym oświadczeniu przewodniczącego, który nie wyraził się, iż zawarte w tym dniu umowy zostają zatwierdzone, lecz że zostaną zatwierdzone.W tych warunkach oświadczenie przewodniczącego nie może być - pomimo swej kategoryczności - potraktowane inaczej, jak wyrażenie jego własnego poglądu oraz opinii co do przypuszczalnej treści uchwały Prezydium, jaka zostanie powzięta. Skoro jednak te jego przewidywania nie ziściły się, nie mogą same przez się być zrównane z wolą Prezydium.W tych warunkach stanowisko Sądu Powiatowego, iż pozwany korzysta ze spornej działki bez tytułu prawnego, jest całkowicie prawidłowe. Nie może również stać na przeszkodzie orzeczeniu eksmisji powołana przez Sąd Wojewódzki okoliczność, że względy społeczne przemawiają za pozostawieniem pozwanemu spornej działki; wyrażając taki pogląd Sąd Wojewódzki przeoczył, iż grunty, pochodzące z resztówki Średnie Małe, zostały przeznaczone przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej dla spółdzielni produkcyjnej, zatem nie mniej ważne argumenty natury gospodarczej i społecznej uzasadniały orzeczenie eksmisji.Zasadnie natomiast Sąd Wojewódzki podkreślił, że zachowanie się na zebraniu ze stycznia 1957 r. członków Prezydium PRN, a zwłaszcza kategoryczna forma oświadczenia jego przewodniczącego, wyrobiło u pozwanego jak i u innych obecnych przeświadczenie, iż sprawa jest już korzystnie dla nich załatwiona. W związku z tym przystąpili oni do uprawy oddanych im gruntów w przekonaniu, że mają do tego tytuł prawny. Mając te okoliczności na uwadze oraz fakt, że pozwany obsiał już sporną działkę, Sąd Najwyższy odroczył termin eksmisji do zakończenia zbiorów (art. 3 p.o.p.c.). Dodać zresztą wypada, że przedstawiciel Spółdzielczości Produkcyjnej, reprezentujący interesy Spółdzielni Produkcyjnej w N. jako interwenienta ubocznego, uznał, iż taka decyzja nie naruszy interesów reprezentowanego przezeń uczestnika postępowania.Z zasad powyższych Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.