1 CR 953/58

SentencjaSądu Najwyższy w sprawie z powództwa Maria. K., Bogusława K. i Ewy K. przeciwko Centralnemu Zarządowi Dróg Publicznych w W. o wydanie maszyny, po rozpoczęciu rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla miast. Warszawy z dnia 10 marca 1958 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił część sentencji orzekającej alternatywny obowiązek strony pozwanej zapłaty powodowi kwoty 12 500 zł (dwunastu tysięcy pięciuset złotych).Uzasadnienie faktycznePowodowie jako spadkobiercy Franciszka K., właściciela przedwojennego przedsiębiorstwa pod firmą "Franciszek K. Poznańskie Przedsiębiorstwo Budowy Dróg i Robót Inżynieryjnych w P.", domagali się nakazania pozwanemu Skarbowi Państwa (Ministerstwu Komunikacji - Centralny Zarząd Dróg Publicznych) wydania powodom jednego walca parowego marki E. Ruthemeyer Soeslt, rok budowy 1909, kocioł nr 127, powierzchni ogrzewalnej 9,69 m2 - dwanaście atmosfer, oraz zasądzenia kosztów procesu. Wyjaśnili, że sporny walec wywieziony był w 1944 r. do Niemiec przez niemieckie Firmy "R. Faustman"1 "I. Ausohn", którym okupant przydzielił tę maszynę. W połowie 1947 r. powodowie dowiedzieli się, że sporna maszyna znajduje się w Jessen ad Elsteir Sachsen, wobec czego w dniu 1 lipca 1947 r. zwrócili się do Biura Rewindykacji i Odszkodowań w P. o rewindykację stanowiącego ich własność mienia. Sporny walec został rewindykowany w styczniu 1951 r. i znajduje się w dyspozycji Wojewódzkiego Zarządu Dróg Publicznych w K., a w użytkowaniu Rejonu Eksploatacji Dróg Publicznych w Szczecinie. Strona pozwana, pomimo interwencji powodów, odmówiła zwrotu walca.Na podstawie złożonych dokumentów i zeznań świadków Sąd Wojewódzki ustalił, co następuje:Strona pozwana nie kwestionowała stanu faktycznego podanego w pozwie, jak również przyznała, że sporny walec jest w jej posiadaniu i użytkowaniu jako mienie opuszczone. Świadkowie S.K. i S. S. stwierdzili, że sporny walec stanowił własność firmy F. "K." i został wywieziony przez R.F. do Niemiec.Z załączonego pisma powodów z dnia 2 lutego 1948 r. do Biura Rewindykacji wynika, że powodowie zgłosili swe prawa do walca i prosili o rewindykowanie go, wskazując miejsce, gdzie się on znajduje. Na skutek powyższej informacji nastąpiło rewindykowanie walca, wobec czego strona pozwana nie może powoływać się na dobrą wiarę i twierdzić, że nabyła własność przez zasiedzenie z art. 52 pr. rz.W tych warunkach Sąd uznał żądanie powodów zwrotu walca za uzasadnione. Zważył jednak Sąd, że wydanie walca powodom byłoby ze szkodą dla instytucji użytkującej go dla robót drogowych, natomiast dla powodów byłby on nieużyteczny, sikoro obecnie nie ma prywatnych przedsiębiorstw budowy dróg. Ponieważ wartość walca, zniszczonego w 65%, ustaliła komisja odbiorcza w dniu 2 lutego 1951 r. na kwotę 12 500 zł, Sąd uznał za stosowne przyznać powyższą kwotę powodom, w przypadku niewydania przez stronę pozwaną walca. W konsekwencji wyrokiem z dnia 10 marca 1958 r. Sąd Wojewódzki nakazał stronie pozwanej wydanie opisanego w pozwie walca powodom, a w razie niewydania zasądził od pozwanego na rzecz powodów 12 500 zł oraz 1500 zł kosztów procesu.W rewizji od powyższego wyroku powodowie wnoszą o jego zmianę w tym kierunku, że skreśla się zdanie "a w razie niewydania zasądzić od Centralnego Zarządu Dróg Publicznych w Warszawie - Ministerstwa Komunikacji na rzecz powodów sumę 12 500 zł" i zasądzenie 652,60 zł kosztów postępowania rewizyjnego.Na rozprawie przed Sądem Najwyższym pełnomocnik strony pozwanej powołując się na przepisy art. 17 pkt 2b i art. 13 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowanie stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. z 1958 r. Nr 11, poz. 37) wnosił o umorzenie postępowania w sprawie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki orzekając w sprawie niniejszej w dniu 10 marca 1958 r. a więc już po wejściu w życie ustawy z dnia 25 marca 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, której postanowienia niewątpliwie miał na uwadze, nakazał stronie pozwanej wydanie powodom spornego walca. Wyrok w tej części jako nie zaskarżony przez stronę pozwaną urósł w moc prawną i nie podlega wzruszeniu.Zauważyć należy, że stanowisko Sądu Wojewódzkiego w omawianym zakresie jest prawidłowe. Jak wynika z oświadczeń strony pozwanej i co ustala Sąd, mienie, którego zwrotu domagali się powodowie, stanowiło mienie opuszczone w rozumieniu dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich i sporny walec jako mienie opuszczone przekazany został przez właściwe organy administracji państwowej stronie pozwanej (k. 7 i 8 i oświadczenie strony pozwanej na k. 23).W tych warunkach przepis art. 17 pkt 2b ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. nie miał zastosowania w sprawie niniejszej, ponieważ nie dotyczy on mienia stanowiącego mienie opuszczone, nad którym władanie państwowych jednostek organizacyjnych opiera się na tytule sprawnym wynikającym z szczególnych przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.Wobec uprawomocnienia się wyroku w części nakazującej wydanie walca, w postępowaniu rewizyjnym ulega rozpoznaniu tylko zaskarżona przez powodów część wyroku, orzekająca alternatywny obowiązek strony pozwanej zapłaty powodom kwoty 12 500 zł w razie niewydania walca.Zarzuty rewizji powoda są uzasadnione.Przyznanie dłużnikowi w wyroku dobrodziejstwa zwolnienia się od zobowiązania przez spełnienie świadczenia zastępczego (facultas alternatwa), polegającego na zapłacie określonej sumy pieniężnej zamiast świadczenia w naturze, dopuszczalne jest w zasadzie wówczas, gdy wynika ono z zobowiązania przemiennego i to tylko wtedy, gdy wybór świadczenia należy do dłużnika (art. 22 i 24 k.z.). Jeżeli natomiast na tle istniejącego pomiędzy stronami stosunku prawnego dłużnik obowiązany jest jedynie do świadczenia rzeczy, pozostawienie mu prawa wyboru co do sposobu zwolnienia się od zobowiązania - i to bez zgody na to wierzyciela - nie ma żadnego oparcia w przepisach prawa materialnego, poza oczywiście przypadkiem, gdy zachodzą przesłanki przewidziane w art. 269 k.z.Jeżeli żądanie pozwu sformułowane jest alternatywnie, to gdyby przyjąć, że taki wniosek pozwu mieścił w sobie ograniczającą wierzytelność ofertą powoda i mógł doprowadzić do przyznania dłużnikowi w wyroku facultas alternativa, to i wówczas uwzględnienie podobnego wniosku uwarunkowane być musi zawsze treścią zawartego we wniosku lub zgłoszonego w postępowaniu oświadczenia woli wierzyciela, podlegającego ocenie sądu orzekającego. Przyznanie natomiast facultas alternativa dłużnikowi bez wniosku w tym przedmiocie wierzyciela uchybia - jak słusznie to podnosi rewizja - art. 329 § 1 k.p.c., według którego sąd nie ma prawa wyrokować co do rzeczy, która nie była przedmiotem żądania. Określenie przez powoda jego roszczeń, do czego zobowiązany jest z mocy art. 200 § 1 k.p.c, ogranicza w zasadzie przedmiot rozpoznania i rozstrzygnięcia sądu, który jedynie w kategorii spraw wymienionych w art. 329 § 2 k.p.c. może wyjść poza granice żądań pozwu, jak wyjaśnił przy tym Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 29 października 1949 r. Wa C 165/49 (Nowe Prawo 1950/3 str. 61) przepis art. 329 § 1 k.p.c. zakazuje zasądzać nie tylko więcej niż powód żądał lecz nie pozwala również wyrokować co do rzeczy, która nie była przedmiotem roszczenia, czyli zasądzić coś innego niż strona żądała. Zasądzenie bez wniosku powoda sumy pieniężnej zamiast dochodzonego zwrotu przedmiotu w naturze przedstawia się w istocie rzeczy jako dokonana przez sąd zmiana powództwa, do czego sąd nie jest w żadnym wypadku uprawniony.Powodowie domagali się w pozwie wydania walca parowego i żądania tego w toku postępowania w I instancji nie zmienili, ani też uzupełnili. W związku z powyższym przyznanie pozwanemu w wyroku facultas alternativa pozbawione było podstaw prawnych i wyrok w tej części ulega zmianie przez uchylenie alternatywnego obowiązku pozwanego zapłaty sumy 12 500 zł w wypadku niewydania walca.Nadmienić w końcu należy, że o ile Sąd Wojewódzki uważał, że uwzględnieniu żądania pozwu w przedmiocie wydania walca stoi na przeszkodzie przepis art. 3 p.o.p.c, winien był powództwo oddalić. W materiale jednak sprawy brak było danych, które by taki pogląd mogły usprawiedliwić. Zawarte w uzasadnieniu wyroku twierdzenie, że wydanie walca powodom byłoby ze szkodą dla instytucji użytkującej go, a dla powodów byłby on nieużyteczny, jest całkowicie dowolne i na niczym nie oparte. O ile istotnie powodowie nie będą mogli w sposób gospodarczo racjonalny urządzenia tego eksploatować, stronie pozwanej służyć będą uprawnienia z ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o rejestracji i przymusowym wykupie nieczynnych maszyn przemysłowych (Dz. U. z 1950 r. Nr 31, poz. 285) do wykupu walca, w trybie i na warunkach w tej ustawie przewidzianych.Z tych względów należało orzec, jak w sentencji, zasądzając dla powodów zgodnie z ich żądaniem koszty postępowania rewizyjnego (art. 100 k.p.c).