2 CR 711/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiej Spółdzielni Pracy Kominiarzy w Łodzi przeciwko T. M., K. S. i T. G., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 27 września 1955 r., uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej solidarnie od K. S. na rzecz Wojewódzkiej Spółdzielni Kominiarzy w Łodzi sumę zł 49.772,07 i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWojewódzka Spółdzielnia Pracy Kominiarzy w Łodzi w pozwie z dnia 13 lipca 1954 r., następnie rozszerzonym, domagała się zasądzenia od pozwanych solidarnie sumy 50.534,99 zł, zmniejszonej następnie do sumy zł 49.772,00 na tej podstawie, że pozwany T. M. jako referent Oddziału powodowej Spółdzielni w W., w ciągu 1953 roku do marca 1954 roku przywłaszczył sobie tę sumę, a pozwani K. S., jako kierownik, oraz T. G., jako główny księgowy, nie dopełniając ciążących na nich obowiązków, ułatwili pozwanemu M. przywłaszczenie wskazanej kwoty.Sąd Wojewódzki w Łodzi wyrokiem z dnia 27 września 1955 r. zasądził solidarnie od pozwanych T. M. i K. S. na rzecz powodowej spółdzielni sumę zł 49.772,07 i 8% od dnia 13 lipca 1954 roku oraz 3.848,- zł kosztów procesu, w pozostałej części powództwo w stosunku do nich umorzył i oddalił powództwa w stosunku do pozwanego T. G. w całości, zasądzając od powódki na jego rzecz 1.200 zł wynagrodzenie za prowadzenie sprawy.Sąd Wojewódzki między innymi ustalił, że w związku z przywłaszczeniem kwoty 50.534,99 zł pozwany został prawomocnie skazany z art. 1 § 3 lit. a dekretu z dnia 4.III.1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej (Dz. U. nr 17, poz. 68) na 4 i pół roku więzienia, a K. S. za niedopełnienie swego obowiązku z art. 286 § 1 k.k. na 1 rok więzienia z zawieszeniem wykonania kary. Sąd Wojewódzki uznał, że na mocy art. 7 k.p.c. jest związany orzeczeniem prawomocnego wyroku karnego, jeśli chodzi o winę pozwanych M. i S., oraz że wobec nie kwestionowania przez nich wysokości przywłaszczonej przez M. sumy i niezgłoszenia zarzutów oraz nie powołania dowodów należy uznać powództwo w stosunku do nich za zasadne i ulegające uwzględnieniu w całości. Od tego wyroku, w części zasądzającej od pozwanego S. solidarnie z M. odszkodowanie w wysokości 49.772,07 zł, złożył w dniu 18 czerwca 1957 roku rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL, wnosząc o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi.Rewizja nadzwyczajna zarzuca wyrokowi Sądu Wojewódzkiego obrazę art. 134 i 137 k. z. w związku z art. 334 § 2 k. p. c. przez brak ustalenia związku przyczynowego między zaniedbaniami pozwanego S. a powstałą szkodą oraz przez niewyjaśnienie obciążenia tegoż pozwanego odpowiedzialnością za całą szkodę, spowodowaną przez M., choć S. pełnił funkcję kierownika oddziału powodowej spółdzielni tylko do dnia 1 grudnia 1953 roku, i nie uzyskał żadnej korzyści z przywłaszczonych przez M. pieniędzy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Sąd Wojewódzki powołując w zaskarżonym wyroku art. 134 i 239 k. z. uznał, że odpowiedzialność pozwanych opiera się na tych przepisach prawa. Tego rodzaju kwalifikacja prawna zasad odpowiedzialności pozwanego M. nie budzi wątpliwości, skoro -- jako pracownik powodowej Wojewódzkiej Spółdzielni Pracy Kominiarzy w Łodzi - dopuścił się przywłaszczenia dochodzonej w pozwie sumy pieniężnej. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 23 maja 1955 roku I C 86/53 ("Państwo i Prawo" z 1953 r., zeszyt 11, s. 724) oraz w uchwale składu 7 sędziów z dnia 30 października - 13 listopada 1954 r. I Co 47/54 (OSN z 1955 r., zeszyt III, poz. 51) wyraził już pogląd, że jeśli czyn pracownika, który spowodował szkodę mieści w sobie jednocześnie znamiona przestępstwa oraz czynu niedozwolonego, powództwo przeciwko niemu o odszkodowanie może być oparte zarówno na art. 239 k. z. jak i na art. 134 k.z. Pogląd ten jednakże w przypadkach gdy chodzi o popełnienie przez pracownika występku z art. 286 § 1 lub § 3 k.k. - uległ sprecyzowaniu w uchwale całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 1956 r. I Co 31/56 o następującej treści:"Popełnienie przez pracownika przestępstwa przewidzianego w art. 286 § 1 lub 3 k.k. nie przesądza samo przez się, że odpowiada on za szkodę na podstawie przepisów kodeksu zobowiązań o czynach niedozwolonych".Powyższa zasada prawna wymaga rozważenia, czy w omawianym przypadku pozwany K. S., który skazany został prawomocnie z art. 286 § 1 k.k., może ponosić współodpowiedzialność za wyrządzoną przez T. M. szkodę na podstawie art. 134 k.z.Zauważyć następnie należy, że stwierdzenie, iż S. ponosi odpowiedzialność również na podstawie art. 134 k.z. jest konieczne dla uznania, że odpowiedzialność ta jest solidarna z odpowiedzialnością T. M., choć każdy z nich byłby oczywiście zobowiązany w sposób odmienny (art. 10 k.z.). Solidarność ta bowiem może być oparta jedynie na zasadzie wskazanej w art. 137 k.z. Zaś art. 134 k.z., jak to wynika zarówno z treści, jak i miejsca, w jakim został umieszczony, dotyczy tylko osób, które ponoszą odpowiedzialność na podstawie poprzedzających przepisów zawartych w art. 134-136 k.z.Na podstawie art. 137 k. z., nie można zatem opierać solidarności dłużników w przypadku, gdy za wyrządzoną szkodę jeden z nich ponosi odpowiedzialność ex delicto, a drugi ex contractu. Odesłanie bowiem do przepisów o naprawieniu szkody, wyrządzonej czynem niedozwolonym zawarte w dyspozycji art. 242 k.z., dotyczy jedynie posiłkowego sposobu określenia odszkodowania, czyli odpowiedniego stosowania przepisów, zawartych w art. 157-166 k.z. Natomiast - poprzez treść art. 242 k.z. nie można w takich przypadkach opierać solidarnej odpowiedzialności na przepisie art. 137 k.z.Wobec tego, że Sąd Wojewódzki nie dokonywał żadnych ustaleń, na których podstawie mógłby prawidłowo wysnuć wniosek o możności oparcia odpowiedzialności pozwanego S. również na art. 134 k.z. - Sąd Najwyższy jest pozbawiony możności skontrolowania trafności zastosowania tego przepisu prawa, jak również przepisu art. 137 k.z., wobec czego nie miałby możności orzekania co do istoty sprawy po uwzględnieniu uzasadnionych w tym zakresie zarzutów rewizji nadzwyczajnej (art. 386 k.p.c.).Sąd Wojewódzki prawidłowo stwierdza w zaskarżonym wyroku, że jest związany osądem karnym (przy czym omyłkowo uważa za prawomocny wyrok Sądu Powiatowego w Wieluniu z dnia 20 maja 1954 r., gdy za taki uważać raczej należy wyrok Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 3 sierpnia 1954 r.).Jeśli chodzi o odpowiedzialność T. M., skazanego za przywłaszczenia określonej w wyroku karnym sumy 50.534,99 zł, sąd cywilny mógł bez dalszego badania tej okoliczności uwzględnić powództwo w dochodzonej kwocie. Natomiast pozwany K. S. został uznany za winnego niedopełnienia ciążącego na nim obowiązku kontrolowania pracy T. M., który przywłaszczył sobie wskazaną sumę. Z takiego zaś ustalenia nie wynika bynajmniej w sposób wiążący sąd cywilny, aby szkoda powodowej spółdzielni spowodowana czynem M. była wywołana także czynem S. i to w takiej samej mierze.Art. 7 k.p.c. bowiem (jak to już Sąd Najwyższy niejednokrotnie wyjaśnił) wiąże sąd cywilny jedynie ustaleniami zapadłego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do spełnienia przestępstwa, natomiast ustalenia co do wyrządzenia przez przestępstwo szkody, jak również jej wysokość, powinny być dokonane przez sąd cywilny samoistnie, oczywiście poza przypadkami (jak w niniejszej sprawie w stosunku do pozwanego M.), kiedy skazujący wyrok ustala zabór lub przywłaszczenie konkretnej sumy pieniężnej. Przy ponownym przeto rozpoznaniu sprawy w stosunku do pozwanego S., o ile Sąd Wojewódzki uzna, że pomiędzy zaniechaniami S., a powstaniem szkody istnieje związek przyczynowy, oraz że wobec tego może on w ogóle ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 134 i 137 k. z. solidarnie wraz z M. - Sąd wyjaśni, w jakiej mierze można S. obciążyć obowiązkiem odszkodowania. Nie jest bowiem dopuszczalne w tej sytuacji poprzestanie (jak to uczynił Sąd Wojewódzki) na fakcie, iż S. nie kwestionował wysokości przywłaszczonej przez M. sumy ani nie powoływał żadnych dowodów, skoro nie uznawał w ogóle swej odpowiedzialności i wnosił o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki weźmie pod uwagę okoliczność, trafnie wytkniętą przez rewizję nadzwyczajną, iż pozwany S. pełnił funkcję kierownika oddziału powodowej spółdzielni w W. tylko do dnia 1 grudnia 1953 r., gdy fakty przywłaszczeń przez M. inkasowanych kwot pieniężnych miały miejsce w okresie do marca 1954 r. Sąd Wojewódzki będzie miał również na uwadze możność zastosowania przy ustalaniu wysokości odszkodowania art. 158 § 2 k. z., o ile oczywiście ustali, że istnieją przesłanki w tym przepisie przewidziane; sam bowiem fakt skazania pozwanego z art. 286 k. k. nie stoi temu na przeszkodzie (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1953 r. II CR 117/54 - OSN z 1956 r. zeszyt IV, poz. 97).Ze względów powyższych należy uznać za uzasadnione w pełni zarzuty rewizji nadzwyczajnej w przedmiocie naruszenia istotnych przepisów prawa - mianowicie art. 134 i 137 k.z. oraz art. 334 § 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego wyroku).Skoro - jak to również trafnie zauważa rewizja nadzwyczajna - wyrok Sądu Wojewódzkiego w zaskarżonej części obciąża pracownika pozostającego w spółdzielczym stosunku pracy obowiązkiem zapłaty poważnego odszkodowania bez wyjaśnienia właściwej ku temu podstawy prawnej, skoro w ten sposób zaskarżony wyrok narusza sferę uprawnień człowieka pracy, stanowiącą dobro szczególnie chronione przez Państwo Ludowe - tym samym narusza interes tego Państwa, co w myśl art. 396 k.p.c. w związku z art. 399 oraz art. 398 i 384 k.p.c. pozwala pomimo wniesienia rewizji po upływie 6 miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, orzeczenie to we wskazanej w sentencji części uchylić i przekazać sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania.