3 CO 27/61

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariana i Walentego R. przeciwko Władysławie, Krystynie i Genowefie R. o ustalenie nieważności testamentu, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy spisanie przez osobę urzędową testamentu allograficznego z art. 80 § 1 prawa spadkowego formalnie nieważnego wskutek nieznajomości przepisów lub niedbalstwa tej osoby można uznać za samoistną okoliczność uzasadniającą sporządzenie testamentu ustnego i taki formalnie nieważny testament, allograficzny potraktować jako testament szczególny z art. 82 prawa spadkowego? Jeśli tak, to jak należy liczyć termin ważności takiego testamentu wobec nieświadomości spadkodawcy, że sporządzony przez niego testament jest nieważny (art. 82 i 85 § 1 pr. spadk.)?"udzielił następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 19 lipca 1961 r. Sąd Wojewódzki w Rzeszowie przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne (podane na wstępie).Sąd Najwyższy udzielając zawartej w uchwale odpowiedzi miał na uwadze, że przedstawione w punkcie 1 pytanie było przedmiotem szeregu w zasadzie zgodnych orzeczeń Sądu Najwyższego. W szczególności w postanowieniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 30 września 1954 r. I CR. 1026/54 (LexPolonica nr 356798) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że niemożność lub trudność sporządzenia testamentu zwykłego nie może być ograniczona tylko do wypadków niemożności lub trudności w przywołaniu lub udaniu się do osób urzędowych z art. 80 § 1 pr. spadk., albo sporządzeniu testamentu z art. 79 pr. spadk. Na równi z tą niemożnością lub trudnością należy traktować nieumiejętność konkretnej osoby urzędowej, do której spadkodawca zwrócił się w celu sporządzenia testamentu zwykłego w przekonaniu, że wszelkie wymagane formalności zostaną zachowane. Jeżeli wbrew tym przewidywaniom spadkodawcy sporządzony testament nie czyni zadość wszystkim wymogom formalnym testamentu zwykłego, niepodobna nie uznać tego za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 82 pr. spadk. usprawiedliwiającą sporządzanie testamentu szczególnego, chyba że spadkodawca zdawał sobie sprawę z nieważności sporządzonego testamentu zwykłego i miał możność ponowienia testamentu zwykłego. Również w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 5 czerwca 1951 r. C. 654/50 (OSN 1953/I poz. 10) Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że możliwe jest uznanie, iż zachodziły warunki spisania testamentu szczególnego, chociaż przy sporządzeniu testamentu był wójt, jeżeli wskutek nienależytej znajomości przepisów prawa nie mógł on sprostać zadaniu spisania testamentu zwykłego. Podobnie orzekł Sąd Najwyższy w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 22 grudnia 1951 r. C. 1325/51 (OSN 1952/III poz. 84).Zachodzi jedynie pytanie, czy sama nieumiejętność konkretnej osoby urzędowej spisującej testament jest tą szczególną okolicznością w rozumieniu art. 82 prawa spadkowego uzasadniającą sporządzenie testamentu szczególnego, jak to przyjmuje postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 30 września 1954 r. I CR. 1026/54 (LexPolonica nr 356798), wyżej cytowane, czy też jak, to przyjmuje Sąd w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 5 czerwca 1951 r. C. 654/50 (OSN 1953/I poz. 10), obok tej okoliczności musiałaby istnieć obawa rychłej śmierci testatora.W tej kwestii Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela stanowisko wyrażone w orzeczeniu z dnia 30 września 1954 r., że sama nieumiejętność konkretnej osoby urzędowej, do której spadkodawca zwrócił się w celu sporządzenia testamentu zwykłego, jest tą szczególną okolicznością, o której mówi art. 82 prawa spadkowego, usprawiedliwiającą sporządzenie testamentu szczególnego w formie tym przepisem przewidzianej. Z brzmienia bowiem art. 82 pr. spadk., jeżeli wskutek szczególnych okoliczności, jako to przerwania komunikacji, epidemii, działań wojennych, choroby spadkodawcy itd. wynika, że wymienienie okoliczności przytoczonych jest przykładowe a nie taksatywne i że każda z tych okoliczności oddzielnie usprawiedliwia sporządzenie testamentu w formie przewidzianej art. 82 pr. spadk., jeżeli wskutek jej zaistnienia sporządzenie testamentu zwykłego jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Stanowisko, że obok nieumiejętności osoby urzędowej przywołanej do sporządzenia testamentu musi zaistnieć jedna z dalszych wymienionych przykładowo w art. 82 pr. spadk. szczególnych okoliczności nie znajduje uzasadnienia w treści tego przepisu, chyba, że, jak to już podkreślono, spadkodawca zdawał sobie sprawę z nieważności sporządzonego testamentu zwykłego.Jeśli chodzi o zagadnienie postawione w pytaniu drugim, to odpowiedź na nie daje przepis art. 85 § 1 pr. spadk., w myśl którego termin 6-miesięczny liczy się nie od daty sporządzenia testamentu, ale od ustania okoliczności, które uprawniały do sporządzenia testamentu w formie szczególnej. Jeśli więc tą szczególną okolicznością usprawiedliwiającą sporządzenie testamentu szczególnego jest nieumiejętność konkretnej osoby urzędowej, do której spadkodawca zwrócił się w celu sporządzenia testamentu zwykłego w przekonaniu, że wszelkie wymagane formalności zostaną zachowane, i nieświadomość spadkodawcy, co do nieważności testamentu, to w myśl art. 85 § 1 prawa spadkowego termin sześciomiesięczny, po którym testament szczególny straci moc, należy liczyć od chwili, gdy spadkodawca poweźmie wiadomość o nieważności testamentu z powodu niezachowania wymaganych formalności przy jego sporządzeniu. Nie trzeba dodawać, że jeśli sporządzenie testamentu szczególnego uzasadniało kilka szczególnych okoliczności, termin 6-miesięczny należy liczyć od ustania ostatniej z tych okoliczności.Z tych względów należało udzielić odpowiedzi, jak w sentencji uchwały.