3 CR 599/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefy R. o ujawnienie w zbiorze dokumentów, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 27 lipca 1954 r., uchylił zaskarżone postanowienie i postanowienie Sądu Powiatowego w Wadowicach z dnia 24 lutego 1954 r. przekazał sprawę wymienionemu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW 1947 r. toczyło się postępowanie scaleniowe we wsi C. Ustalając przedscaleniowy stan własności i obciążeń nieruchomości objętych scaleniem sędzia scaleniowy działający na zasadzie przepisów ustawy z dnia 17 marca 1932 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 392) odebrał oświadczenia od właścicieli i posiadaczy nieruchomości objętych wykazami hipotecznymi 1.124, 534 i 535 i spisał je w protokole z dnia 19 czerwca 1947 r. oraz z dnia 28 czerwca 1947 r. W dniu 28 czerwca 1947 r. współwłaścicielka wymienionych nieruchomości Maria D., stawająca razem ze swą córką Józefą R., oświadczyła, że prywatną umowa sporządzona na piśmie w dniu 24 sierpnia 1946 r. podarowała swej wymienionej wyżej córce cały swój majątek nieruchomy w C. co potwierdziła jej córka, i darująca zezwoliła na przepisanie własności jej udziałów w wymienionych nieruchomościach na rzecz obdarowanej.Postępowanie scaleniowe nie zostało ukończone.Józefa R. przedłożyła w Sądzie Powiatowym w Wadowicach odpis protokołu spisanego przez sędziego w postępowaniu scaleniowym, zaopatrzony klauzulą wykonalności sądu z wnioskiem o złożenie tego protokołu do zbioru dokumentów dla ustalenia w ten sposób prawa własności wnioskodawczyni do darowanych jej przez Marię D. udziałów w wymienionych nieruchomościach.Sąd Powiatowy w Wadowicach wniosek oddalił, a Sąd Wojewódzki w Krakowie oddalił postanowieniem z dnia 27 lipca 1954 r. rewizję wnioskodawczyni.Zdaniem obu sądów złożony przez wnioskodawczynię protokół spisany przed sędzią scaleniowym nie zastępuje aktu notarialnego i nie uzasadnia nabycia przez wnioskodawczynię prawa własności nieruchomości. Niezależnie od tego sędzia pełniący czynności określone ustawą z dnia 17 marca 1932 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 392) nie był władny przyjmować ze skutkiem prawnym oświadczeń uczestników scalenia w przedmiocie zmian we własności nieruchomości bądź w prawach, do powstania których wymagane jest sporządzenie czynności prawnej w formie aktu notarialnego, gdy takiego aktu nie było.Orzeczenie Sądu Wojewódzkiego zaskarżone zostało przez Ministra Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, która zarzuca wyrokowi naruszenie art. 4 i 5 ustawy z dnia 17 marca 1932 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 392) oraz art. 45 prawa o księgach wieczystych i art. 534 pkt 4) k.p.c.Skarżący wnosi o zmianę zaskarżonego orzeczenia i zarządzenie złożenia dokumentu zgodnie z żądaniem wnioskodawczyni.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W rozpoznawanej sprawie wyłaniają się dwa zagadnienia. Jedno - to prawna skuteczność ugód bądź układów zawartych w postępowaniu sądowym, spisanych do protokołu sądowego, a nie w formie aktu notarialnego, wymaganej do ważności odnośnych czynności prawnych, drugi - to znaczenie protokołów spisywanych w postępowaniu przed sędziami działającymi na zasadzie ustawy z dnia 17 marca 1932 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 392).Oba te zagadnienia wystąpiły dopiero z wejściem w życie prawa rzeczowego, które w art. II przepisów wprowadzających uchyliło art. 82 prawa o notariacie, a w szczególności § 2 tego artykułu stanowiący, że w postępowaniu sądowym formę aktu notarialnego zastępuje ugoda, układ lub orzeczenie sądowe.By odpowiedzieć na pytanie, czy i jakie zmiany wprowadziło uchylenie tego przepisu, trzeba najpierw wyjaśnić jego cel i znaczenie na tle innych postanowień prawa o notariacie z dnia 27 października 1933 r. (Dz. U. Nr 84, poz. 609). Wspomnianego przepisu art. 82 § 2 nie można w szczególności odrywać od postanowień art. 142 i 146 prawa o notariacie, które wprowadzały ograniczenia właściwości sądów na ziemiach rządzonych przez prawo austriackie i niemieckie, a trzeba pamiętać, że na tych terenach sądy miały prawo spisywania ze stronami aktów w przedmiocie obrotu nieruchomościami. Pod rządem prawa niemieckiego te uprawnienia sądów opierały się na postanowieniach § 313 k.c.n., na terenach zaś zaboru austriackiego wynikały z przepisów o sprostowaniu ksiąg gruntowych i z przepisów o legalizacji prywatnych dokumentów, które po tej legalizacji mogły stanowić podstawę do wpisów w księgach gruntowych.Nie należy z tymi uprawnieniami utożsamiać prawa sądów do spisywania ugód bądź układów w sprawach toczących się przed nimi w trybie spornym lub niespornym stosownie do obowiązujących przepisów o postępowaniu w sprawach cywilnych.W zakresie spraw cywilnych, do rozstrzygania których sąd jest powołany, właściwość sądów rozciąga się na wszystkie czynności procesowe włącznie z ostatecznym ich załatwieniem. Ugoda czy układ w sprawie cywilnej rozpoznawanej przez sąd jest jedną z czynności procesowych i to w łańcuchu tych czynności jedną z najdonioślejszych, bo kończącą sprawę. Nie można by usprawiedliwić takiego rozgraniczenia właściwości sądów, że sąd może podejmować wszystkie czynności zmierzające do ostatecznego załatwienia sprawy, może w szczególności, a nawet powinien, skłaniać strony do zawarcia ugody i uzgadniać ze stronami jej treść, nie jest jednak władny spisać takiej ugody w sposób rodzący skutki prawnomaterialne i procesowe. Byłoby to faktycznym uzależnieniem działalności sądów w pewnym istotnym zakresie od czynności notarialnych, postawionych w ten sposób niejako ponad czynnościami podejmowanymi przez sąd.Nie usprawiedliwiałoby tego ani znaczenie sądów w hierarchii organów państwa, ani jakiekolwiek inne względy natury społeczno-gospodarczej. Formę aktów notarialnych przewidział ustawodawca, jak wyjaśniono w uchwale całej Izby Cywilnej z dnia 19 marca 1949 r. C. 935/48 (Zbiór orzeczeń Sądu Najwyższego z 1949 r. zeszyt I, poz. 1), by ochronić obywatela przed zbyt pośpieszną decyzją, dalej dla zapewnienia dowodów i tym samym ułatwienia obrotu nieruchomościami, wreszcie dla ułatwienia państwu kontroli nad tym obrotem w celach fiskalnych, statystycznych i innych. Warunkom tym odpowiada ugoda sądowa w równym stopniu jak akt notarialny krajowy, a w większym bez porównania aniżeli akt notarialny zagraniczny, zrównany według przyjętej wykładni z aktami krajowymi (por. orzecz. C. 2953./52 z dnia 13 marca 1953 r.).Omawianych uprawnień sądów, wynikających z przepisów o postępowaniu w sprawach cywilnych, nie dotyczyło prawo o notariacie, w szczególności postanowienia art. 142 i 146. Art. 82 § 2 był właśnie stwierdzeniem tego, a nie źródłem jakichś szczególnych uprawnień sądów i jego uchylenie nie wprowadziło w prawa sądów żadnych zmian. Taka wykładnia znajduje wyraźne potwierdzenie w postanowieniach art. IX przep. wpr. k.p.c. Wynika z nich niedwuznacznie, że pełny walor mają ugody zawarte przed sądem polubownym również w sprawach o przeniesienie własności nieruchomości, do czego przecież potrzebny jest akt notarialny, a oczywiście nieuzasadniony byłby pogląd, że uprawnienia sądów polubownych są szersze aniżeli uprawnienia sądów państwowych. Że jest inaczej i że uprawnienia sądów państwowych nie doznały z wejściem w życie prawa rzeczowego żadnych zmian w stosunku do stanu poprzedniego, dowodzi również brzmienie art. 834 i 835 § 1 k.p.c., które bez istotnych zmian w stosunku do odpowiadających im artykułów XLV i XLVI przep. wpr. prawo o sądowym postępowaniu egzekucyjnym zostały utrzymane w przepisach wprowadzających prawo rzeczowe z nadaniem im tylko innej lokaty.Konkretyzując dotychczasowe rozważania należy stwierdzić, że ugoda bądź układ zawarte w sprawach zawisłych przed sądami mogą być zawsze spisane w protokole sądowym i nie wymagają już do prawnomaterialnej skuteczności formy aktu notarialnego. Konkluzję tę potwierdzają poza tym przytoczone przepisy o skuteczności ugody sądowej jako tytułu do egzekucji sądowej. Pod tym względem ugoda jest zrównana z orzeczeniem sądu (art. 534 k.p.c.), to zaś jest po prawomocności wykonalne, choćby zapadło z naruszeniem prawa materialnego w zakresie przepisów o formie wymaganej do ważności czynności prawnej, która była tytułem roszczenia.Sąd Powiatowy i Sąd Wojewódzki zastosowały poza tym w tej konkretnej sprawie błędną wykładnię postanowień ustawy z dnia 17 marca 1932 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 392). Sędzia wyznaczony w trybie art. 1 tej ustawy reprezentuje z uwagi na powierzone mu zadania i właściwość sąd szczególny, działający na zasadzie przepisów wspomnianej ustawy i pomocniczo przepisów o postępowaniu niespornym. Wszystko co powiedziano powyżej o uprawnieniach sądów oraz skuteczności ugod zawartych przed sądem i ujętych protokołem stosuje się zatem i do czynności przedsiębranych przez sędziego scaleniowego w ramach przepisów ustawy z dnia 17 marca 1932 r. (...)