4 CO 15/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Lisiewski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Warman, S. Piotrowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jadwigi O. o stwierdzenie praw do spadku po Ignacym O., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy zapadłe w postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku postanowienie uznające jeden z testamentów pozostawionych przez spadkodawcę za podstawę dziedziczenia podlega zaskarżeniu w drodze rewizji, jeśli postanowienie to nie jest postanowieniem kończącym postępowanie ani nie może uchodzić za postanowienie kończące samodzielną część postępowania o stwierdzenie praw do spadku, jednak wydane zostało przez Sąd Powiatowy z powołaniem się na art. 328 k.p.c. dotyczący wyroków wstępnych oraz na art. 4 k.p.n.?"uchwalił następującą odpowiedź:"Zapadłe w postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku postanowienie uznające jeden z testamentów pozostawionych przez spadkodawcę za podstawę dziedziczenia podlega zaskarżeniu w drodze rewizji, chociaż postanowienie to nie jest postanowieniem kończącym postępowanie ani nie może uchodzić za postanowienie kończące samodzielną część postępowania o stwierdzenie praw do spadku i chociażby nawet postanowienie takie nie miało charakteru orzeczenia o zasadzie, jeżeli wydane zostało przez Sąd Powiatowy z powołaniem się na art. 328 k.p.c. oraz art. 4 k.p.n. Jednakże z uwagi na art. 76 dekr. o post. spadk. na skutek rewizji postanowienie takie ulega uchyleniu, a sprawa przekazaniu do I instancji celem odesłania uczestników z ich sprawą o ważność testamentu na drogę postępowania spornego i zawieszenia postępowania aż do rozstrzygnięcia tego sporu".Uzasadnienie faktyczneZmarły dnia 3.X.1938 r. w K. Ignacy O. miał z pierwszą żoną Władysławą 10 dzieci. Drugie jego małżeństwo z Rozalią było bezdzietne. Pozostawił on dwa testamenty: pierwszy sporządzony dnia 8.II.1914 r. wspólnie ze swoją pierwszą żoną, drugi z dnia 27.X.1938 r., uzupełniony dnia 29.X.1938 r. W testamencie drugim wyznaczył on poszczególnym dzieciom konkretne części majątkowe bądź sumy pieniężne, żonie Rozalii zaś pewne ruchomości i użytkowanie na konkretnych przedmiotach. Wdowa po synu Brunonie O. wniosła o stwierdzenie praw do spadku po swoim teściu - na podstawie drugiego testamentu - w ten sposób, że spadkobiercami są jej zmarły mąż i dwie córki, Bronisława i Anna, twierdząc, że rozporządzenia na rzecz innych dzieci i drugiej żony są zapisami. W postępowaniu, które toczyło się na skutek tego wniosku, istniał spór pomiędzy uczestnikami, czy spadkobiercami są tylko dzieci wymienione we wniosku, czy też wszystkie dzieci, czy ważny jest testament z roku 1914 i czy ważne jest drugie małżeństwo spadkodawcy. Sąd Powiatowy wniosek uwzględnił, określając udziały tych trzech spadkobierców podanych przez wnioskodawczynię według wartości przedmiotów wyznaczonych każdemu z nich w testamencie. Postanowienie tu uległo na skutek rewizji dalszych uczestników postępowania uchyleniu. W ponownym swym postanowieniu Sąd Powiatowy uznał wszystkie dzieci spadkodawcy i drugą żonę jego za spadkobierców i określił ich części spadkowe według wartości przyznanych każdemu z nich przedmiotów spadkowych. I to postanowienie uległo na skutek rewizji wnioskodawczyni i dwóch córek spadkodawcy podanych przez nią jako spadkobierczynie uchyleniu. Orzekając po raz trzeci w sprawie, Sąd Powiatowy wydał postanowienie, w którym uznał: 1) testament z dnia 27 i 29.X.1938 r. za podstawę dziedziczenia po Ignacym O., 2) rozporządzenie ostatniej woli, w którym spadkodawca obdarzył swoją żonę Rozalię, za skuteczne, 3) dzieci spadkodawcy, poza trzema wymienionymi we wniosku, za zapisobierców. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Powiatowy wyjaśnił, że opiera się ono na art. 328 k.p.c.Od tego postanowienia wniosły dzieci spadkodawcy, określone w zaskarżonym postanowieniu jako zapisobiercy, bądź ich spadkobiercy rewizję. Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wymienione w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozpoznając to zagadnienie, zważył, co następuje:Art. 328 k.p.c. dotyczy wszystkich spraw o świadczenie i ustalenie, w których dochodzone świadczenie czy prawo jest sporne tak co do zasady, jak i wysokości. Przepis ten obowiązuje z mocy art. 4 k.p.n. także w postępowaniu niespornym, oczywiście tylko o tyle, o ile przedmiot postępowania zmierza do zasądzenia świadczenia lub do ustalenia. Stwierdzenie praw do spadku jest przedmiotem drugiego rodzaju i dlatego w postępowaniu tym może zapaść i orzeczenie tylko do samej zasady. Zasada jednak oznacza konkretne prawo lub stosunek prawny, a nie pogląd faktyczny czy prawny, któremu sąd pragnie dać wyraz w swoim rozstrzygnięciu. Niedopuszczalne jest zatem stwierdzenie ogólne, tj. bez odniesienia do konkretnego spadkobiercy, że testament jest podstawą dziedziczenia. Jeżeli stwierdzenie skuteczności testamentu ma nastąpić w orzeczeniu o zasadzie, powinno ono określać jako spadkobierców te osoby, które na mocy testamentu są powołane do dziedziczenia, gdyż tylko w ten sposób sąd ustali prawo czy stosunek prawny, a nie wyjaśnia tylko swego stanowiska. Przy bardzo liberalnej wykładni można by z orzeczenia Sądu Powiatowego ostatecznie wyprowadzić wniosek, że ma ono w punkcie 1 na względzie jako spadkobierców 3 osoby podane we wniosku o stwierdzenie praw do spadku. Jeżeli jednak wykładnię tę się odrzuci, należałoby postanowieniu Sądu Powiatowego w punkcie pierwszym, traktującym o testamencie jako podstawie dalszego rozpoznania sprawy, odmówić charakteru orzeczenia o zasadzie. Wówczas nie przysługiwałby przeciwko niemu zasadniczo żaden środek odwoławczy, bo postanowienie, które ogranicza się do ujawnienia poglądu sądu w toku postępowania, nie kończy postępowania. Postanowienie takie jest nawet bez znaczenia i w rzeczy samej niedopuszczalne, gdyż o poszczególnych elementach rozstrzygnięcia sąd wypowiada się dopiero w uzasadnieniu swego orzeczenia. Niemniej jednak ze szczególnych przyczyn rewizja skarżących nie mogłaby także wówczas ulec odrzuceniu jako niedopuszczalna. Czy bowiem dozwolony jest środek odwoławczy i jaki środek należy w danym razie zgłosić, o tym rozstrzyga dla strony przede wszystkim forma orzeczenia, w jakiej sąd je wydał. Strona nie może kierować się własną oceną, czy i jaki środek odwoławczy zgłosić, w przeciwnym bowiem razie wyprzedzałaby ona ocenę wyższej instancji, do której o decydującą ocenę dopuszczalności zaskarżenia się zwraca. Jeżeli zatem Sąd I instancji określił swe orzeczenie jako wydane na podstawie art. 328 k.p.c., to dla strony określenie to jest decydujące. Bez względu na to, czy takie orzeczenie byłoby dopuszczalne czy też wyłączone, strona miałaby pełne prawo zaskarżyć je rewizją i sąd II instancji powinien ją rozpoznać, kierując sprawę - razie rzeczywistej niedopuszczalności wydania orzeczenia z art. 328 k.p.c. - na należyte tory. W sprawie niniejszej droga, na której postępowanie powinno rozwijać się w dalszym ciągu prawidłowo, wynika z art. 76 dekr. o post. spadk. Sądy I i II instancji, mimo powtórnego rozpoznania sprawy, przeoczyły ten przepis i jego właściwą wykładnię przez Sąd Najwyższy (por. ZO 4/50 i OSN 61/55), że spory pomiędzy uczestnikami postępowania mające istotne znaczenie mogą być rozstrzygnięte wyłącznie w postępowaniu spornym. Sprawa powinna zatem powrócić do Sądu I instancji, aby Sąd ten odesłał uczestników na drogę postępowania spornego i do czasu rozstrzygnięcia sporu w tej drodze postępowanie o stwierdzenie praw do spadku zawiesił.Zgodnie z wyjaśnieniami powyższymi Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi na przedstawione pytanie w powziętej uchwale.