4 CR 172/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Piekarski (sprawozdawca). Sędziowie: K. Lipiński, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Józefy D. o dział spadku po Franciszku D., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Gostyniu z dnia 13 września 1961 r., uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Gostyniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneMałżonkowie Franciszek i Józefa D. na podstawie ogólnej wspólności majątkowej byli właścicielami nieruchomości. Spadkobiercami Franciszka D. są: wymieniona jego żona i ich dzieci. Wdowa Józefa D. wniosła o dział spadku i przyznanie jej całej nieruchomości (o to wniosła także uczestniczka postępowania Zofia K.). Wspomniana wspólność majątkowa między małżonkami D. była ustanowiona z wyłączeniem jej trwania po śmierci jednego z małżonków.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 14 października 1959 r. przyznał spadkową połowę nieruchomości Zofii K., zasądzając od niej spłaty na rzecz reszty spadkobierców.Na skutek rewizji wnioskodawczyni i jednego z uczestników postępowania Sąd Wojewódzki uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania, stwierdziwszy nieważność postępowania, ponieważ uczestnik Jan D. nie miał należytego zastępstwa, reprezentował go bowiem opiekun Franciszek D., który jest również uczestnikiem postępowania.Poza tym Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że ze względów ekonomii procesowej powinno nastąpić przed dokonaniem działu spadku zniesienie współwłasności między uczestnikami postępowania.Sąd Wojewódzki wskazał na konieczność wyjaśnienia, czy istnieją możliwości dokonania w naturze podziału nieruchomości rolnej, zaznaczając jednocześnie, że jeżeli podział taki nie jest możliwy, to zniesienie współwłasności następuje w myśl art. 45 § 1 dekretu o post. niesp. z zakresu prawa rzeczowego przez nakazanie sprzedaży nieruchomości w drodze licytacji publicznej (por. orzecz. S.N. z dnia 15.IV.1960 r. IV CR 102/60 - NP 1960, nr 10, str. 1376).Postanowieniem z dnia 13 września 1961 r. Sąd Powiatowy, celem przeprowadzenia działu spadku, nakazał sprzedaż nieruchomości z licytacji publicznej, gdyż uczestnicy postępowania nie doszli do porozumienia w kwestii zgodnego przeprowadzenia działu i zniesienia współwłasności, podział zaś nieruchomości w naturze jest niemożliwy.Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej, wniesionej z urzędu przed upływem 6 miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego postanowienia, słusznie zarzucił, że Sąd Wojewódzki i Sąd Powiatowy naruszyły art. 17 § 1 ustawy z dnia 27.VI.1950 r. o postępowaniu niesp. w sprawach rodz. i z zakresu kurateli (Dz. U. Nr 34, poz. 310). Z mocy tego przepisu, do postępowania w sprawie podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu spadkowym dotyczące działu spadku.Przepis ten odnosi się do wszystkich kategorii majątków wspólnych bez względu na to, czy źródłem wspólności jest ustawowy ustrój małżeński, czy też majątkowa umowa małżeńska, gdyż ustawa nie przewiduje w tym zakresie wyjątków. Gdyby ustawodawca zamierzał ograniczyć zasięg tego przepisu jedynie do majątków pochodzących ze wspólności ustawowej, to byłby to zaznaczył w treści przepisu.W stosunku zatem do podziału majątku wspólnego uczestników niniejszego postępowania nie ma zastosowania art. 45 post. niesp. z zakresu prawa rzeczowego, który przewiduje podział w naturze albo sprzedaż z licytacji publicznej. W razie niemożności podziału sąd może zastosować przepis art. 162 § 1 i 2 prawa spadk. i przyznać cały majątek wspólny (a więc zarówno udział spadkobierców małżonka zmarłego, jak i udział małżonka żyjącego) temu z uczestników, który o to zgłosił wniosek, a jeśli wniosek zgłasza kilku uczestników - temu, którego uzna za najodpowiedniejszego do objęcia majątku.Sąd Wojewódzki, oceniając odmiennie sprawę, nie wziął pod uwagę cytowanego wyżej art. 17 post. niesp. w sprawach rodzinnych i z zakresu kurateli i błędnie powołał się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 15.IV.1960 r. IV CR 102/60. Cytowane orzeczenie dotyczy innego stanu faktycznego niż w sprawie niniejszej, wydano je bowiem w sprawie, w której współwłasność małżonków nie miała źródła ani w ustawowym ustroju małżeńskim, ani też w umowie majątkowej małżeńskiej, lecz powstała wskutek wspólnego nabycia udziałów spadkowych od współspadkobierców żony; w tej sytuacji miały tam zastosowanie ogólne przepisy o zniesieniu współwłasności. Natomiast w niniejszej sprawie odmienny stan faktyczny należy ocenić w myśl art. 17 post. niesp. w sprawach rodzinnych i z zakresu kurateli.Należało więc - w uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej z mocy art. 396 § 1, 398 i 374 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. i art. 2 § 1 post. niesp. w sprawach rodz. i z zakresu kurateli - uchylić zaskarżone postanowienie w celu ponownego rozpoznania sprawy w myśl wyżej przytoczonych wskazań.