4 CR 283/61

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jerzego P. przeciwko Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu D. o odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji powiodą od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 10 stycznia 1962 r., zaskarżony wyrok w ten sposób zmienił, że zasądzoną nim kwotę 20 000 zł z 8% od dnia 19 kwietnia 1960 r. podwyższył do kwoty 40 000 zł z 8% od dnia 19 kwietnia 1960 r.Uzasadnienie faktycznePo zmianie powództwa powód domagał się ostatecznie zasądzenia kwoty 60 000 zł, z czego 50 000 zł tytułem zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną i 10 000 zł z tytułu zwrotu wydatków związanych z koniecznością dożywiania w szpitalu, kosztów zagranicznych lekarstw oraz kosztów przejazdu rodziców do szpitala z ich miejsca zamieszkania.Dla uzasadnienia tych żądań powód przytoczył, że w 1959 r., po złożeniu egzaminu dojrzałości wyjechał wraz z innymi chłopcami do PGR w D. do prac żniwnych, gdzie zatrudniony został w charakterze robotnika. Tam też uległ wypadkowi w zatrudnianiu. W wyniku wypadku powód doznał kompresyjnego złamania trzonu kręgosłupa z pęknięciem łuku oraz uszkodzeniem rdzenia pacierzowego, porażenia kończyn dolnych (zupełny niedowład kończyn), co wywołało niemożność wstrzymywania moczu i stolca.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki powództwo uwzględnił tylko w kwocie 20 000 zł z 8% od dnia 19 kwietnia 1960 r., w pozostałej zaś części je oddalił.Sąd Wojewódzki uznał za uzasadnione przyznanie zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną w wysokości 20 000 zł. Oddalając zaś powództwo o zapłatę 10 000 zł tytułem zwrotu wydatków poniesionych przez matkę powoda, powołał się na brak czynnej legitymacji procesowej po stronie powoda.W rewizji powód domaga się zmiany powyższego wyroku w części oddalającej powództwo o zasądzenie dalszej kwoty 20 000 zł tytułem zadośćuczynienia i Zasądzenia jeszcze kwoty 20 000 zł.Rewizja powoda jest uzasadniona i na skutek tego należało zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo o zasądzenie dalszej kwoty 20 000 zł zmienić i zasądzić na rzecz powoda jeszcze kwotę 20 000 zł.Rozstrzygnięcie to wynika z następujących rozważań:Zadośćuczynienie za krzywdę moralną, przewidziane w art. 165 k.z., jest całkowicie samodzielną postacią odszkodowania i ani możność jego przyznania, ani nawet określenie stosownej sumy pieniężnej z tego tytułu nie są uzależnione od odszkodowania za straty materialne, podlegające naprawieniu na podstawie art. 161 k.e. Jednakże ze względu na to, że funkcją zadośćuczynienia jest także w istocie rzeczy wyrównanie pewnych rodzajów szkody materialnej, nie podlegającej naprawieniu na podstawie art. 161 k.z., brak przesłanek do przyznania odszkodowania w formie renty czy jednorazowego odszkodowania może właśnie uzasadniać w niektórych wypadkach przyznanie zadośćuczynienia w wyższej kwocie niż ta, która by podlegała zasądzeniu w wypadku jednoczesnego odszkodowania w farmie renty czy jednorazowego odszkodowania na podstawie art. 164 k.z.Wypadek taki zachodzi właśnie w niniejszej sprawie. Przy określeniu zadośćuczynienia w wysokości 40 000 zł należało w szczególności mieć na względzie to, że powód uległ nieszczęśliwemu wypadkowi w bardzo młodym wieku, mając bowiem 17 lat. Prace żniwne, przy których był zatrudniony w PGR, były jego pierwszą pracą, miała ona przy tym charakter pracy w przeważnej mierze społecznej. Poniesiona przez niego szkoda nie może być obecnie traktowana jako utrata zdolności (do pracy, uzasadniająca przyznanie ranty. Powód jest studentem. Poniesiona przez niego szkoda wynika z faktu jego wielkiego kalectwa ustalonego przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku.Z tych przyczyn, skoro zachodzą przesłanki określone w art. 386 k.p.c., należało orzec jak w sentencji wyroku.Notka:W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę moralną lub cierpienia fizyczne nie jest w zasadzie społecznie nieuzasadnione i sprzecznie z ustrojem. Od obowiązku zadośćuczynienia nie są również wolne instytucje i przedsiębiorstwa państwowe (orzeczenie z dnia 5 grudnia 1950 r. C 326/50 Państwo i Prawo 1951/7 str. 172). Według orzeczenia Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 30 czerwca 1951 r. C. 649/50 (OSN 1952/II poz. 44), zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne w formie dostarczenia środków pieniężnych na stosowne zrekompensowanie tych cierpień przez rozrywkę czy przyjemność nie jest sprzeczne z etycznymi zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. W sprawie przeciwko instytucji uspołecznionej o zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne należy wyjaśnić, czy poszkodowany ma możność zrekompensowania swych cierpień z własnych środków, bez naruszenia pokrycia swych potrzeb osobistych i ciążących na nim obowiązków.Niecelowość wydatku na zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne z punktu widzenia planu działalności i interesów przedsiębiorstwa państwowego, zobowiązanego do odszkodowania za uszkodzenie ciała, sama w sobie nie może być podstawą do uznania braku mocy obowiązującej art. 165 k.z.W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego zostały ustalone pewne zasady dotyczące stosowania przepisu art. 165 k.z. Tak więc według orzeczenia z dnia 31 stycznia 1949 r. Wa C 250/48 (Państwo i Prawo 1950/5-6 str. 186), zadośćuczynienie za krzywdę moralną nie może być zasądzone w postaci renty. Stosownie do poglądu wyrażonego w orzeczeniu z dnia 16-31 maja 1950 r. ŁC 434/50 (Zb. Orz. 1951/poz. 13), zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne nie ma dla poszkodowanego znaczenia symbolicznego, stanowi ono rzeczywiste zadośćuczynienie obliczone w sposób jedynie możliwy w formie pieniężnej, ekwiwalent za doznane cierpienia i ból.Uzasadnienie prawneW orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 12 maja 1951 r. C. 646/50 (OSN 1952/I poz. 22), Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że przyznanie zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną nie jest obligatoryjne w każdym wypadku, w którym poszkodowany doznał tego rodzaju cierpień i krzywdy, które ma na względzie przepis art. 165 k.z. Sama zasada przyznania zadośćuczynienia i jego wysokości zależy od rozważenia wszystkich okoliczności danej sprawy. Według orzeczenia Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 21 kwietnia 1951 r. C. 25/51 (OSN 1952/II poz. 43), sąd w wyroku zasądzającym zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną powinien dać wyraz w uzasadnieniu temu, że rozważył, czy w danym wypadku należy przyznać to zadośćuczynienie, i jakimi okolicznościami i względami się kierował, uznając stosowność zasądzenia zadośćuczynienia. W orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 12 listopada 1956 r. 3 CR 890/55 (OSN 1958/II poz. 35), Sąd Najwyższy stwierdził, że możność zrekompensowania przez poszkodowanego krzywdy moralnej z własnych jego środków nie uzasadnia odmówienia jemu przez sąd tego zadośćuczynienia. Stosownie do zapatrywania wyrażonego w orzeczeniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 12 lutego 1952 r. C. 1582/51 (OSN 1952/III poz. 90), utrata możliwości ukończenia wyższych studiów wskutek doznanej szkody ma osobie, a tym samym pełnego wykorzystania zdolności w takim rodzaju pracy, do której poszkodowany czuł się szczególnie powołany, stanowi dotkliwą krzywdę moralną. Zagadnień kryteriów, co do wysokości przyznawanego zadośćuczynienia dotyczą orzeczenia z dnia 12 marca 1958 r. 2 CR 1123/57 (Ruch Prawniczy i Ekonomiczny 1958/1 str. 330), i orzeczenie z dnia 7 października 1958 r. 1 CR 632/58 (Ruch Prawniczy i Ekonomiczny 1958/1 str. 330), i orzeczenie z dnia 7 października 1958 r. 1 CR 632/58 (Ruch Prawniczy i Ekonomiczny 1960/3 str. 281). Według pierwszego z tych orzeczeń wysokość przyznanego zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną nie może stanowić wzbogacenia, lecz powinna służyć do zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych w ramach kwoty odpowiadającej kilkumiesięcznym zarobkom poszkodowanego. Przyznanie zadośćuczynienia w wyższej kwocie nie jest niedopuszczalne, lecz powinno być uzasadnione szczególnymi okolicznościami, pozwalającymi je uznać za stosowne w rozumieniu art. 165 § 1 k.z. W drugim z powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że przez stosowną sumę w rozumieniu art. 165 § 1 k.z. należy rozumieć kwotę, której wysokość jest utrzymana w rozsądnych granicach, odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa.