C 1890/51

Uzasadnienie faktyczne...Nie można się zgodzić z zapatrywaniem Sądu Wojewódzkiego, wyrażonym w postanowieniu przekazującym sprawę do rozpoznania Sądowi Najwyższemu, iż chodzi w sprawie o rozwiązanie kwestii wyjścia z niepodzielności pomiędzy właścicielem a użytkownikiem. Orzeczenie Sądu Najwyższego (Zb. O. nr. 723/24), na które się Sąd Wojewódzki powołał, zapadło w czasie, gdy obowiązywały inne przepisy z zakresu prawa rzeczowego i spadkowego oraz inne przepisy postępowania niż te, jakie obecnie obowiązują i mają w sprawie zastosowanie wobec sporządzenia testamentu przez Antoniego Ł. i jego zgonu w czasie po wejściu w życie polskiego prawa spadkowego i prawa rzeczowego.Według tych przepisów wspólność może zachodzić tylko przy prawach tego samego rodzaju (por. art. 60 i nast. pr. spadk. oraz art. 78 i nast. pr. rzeczowego), dających wspólnikom te same w swej istocie, aczkolwiek w swych rozmiarach nie zawsze równe uprawnienia, w stosunku do danego przedmiotu. Pomiędzy właścicielem a użytkownikiem części nieruchomości nie ma żadnej wspólności choćby już z tej przyczyny, że własność przysługuje wyłącznie właścicielowi, a prawa użytkowania części nieruchomości wyłącznie użytkownikowi. O jakiejkolwiek, wspólności wymagającej działu w sprawie niniejszej tym mniej może być mową, iż powódka otrzymując od swego męża użytkowanie połowy gospodarstwa w drodze zapisu (art. 112 pr. spadk.) nie nabyła przez to rzeczowego prawa użytkowania, lecz jedynie roszczenie do pozwanego jako spadkobiercy do ustanowienia dla niej takiego prawa w drodze prawem przewidzianej (art. 113 prawa spadk.). Dlatego też nie mogą mieć tutaj zastosowania przepisy o zniesieniu współwłasności (art. 29 i nast. dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego) lub też o dziale spadku (art. 141 i nast. dekretu o postępowaniu spadkowym).Należy wobec tego szukać rozwiązania kwestii, czy żądanie powódki należy rozpoznawać w trybie prawa cywilnego, czy też w trybie postępowania niespornego, w innych przepisach prawa. Trzeba przy tym mieć na uwadze, iż wymyśl, art. 1 k.p.n. do trybu postępowania niespornego należą tylko te sprawy, które w myśl tego kodeksu i innych ustaw w tej drodze winny być rozpoznawane, a sprawa niniejsza o wydanie zapisu jako sprawa cywilna zasadniczo winna podlegać rozstrzygnięciu w drodze procesu cywilnego (art. 2 k.p.c.).Jak wyżej wyjaśniono, nie chodzi w sprawie o dział wspólnego przedmiotu, lecz przedmiotem sporu jest między innymi wydanie części nieruchomości z przynależnościami, którą Antoni Ł. przeznaczył w drodze zapisu testamentowego powódce do dożywotniego użytkowania. Ponieważ testator określając przedmiot zapisu ograniczył się do słów "połowa całego mego gospodarstwa we wsi Grzymkowice, to jest połowa ziemi, budynków oraz żywego i martwego inwentarza, a ponadto wszystkie moje ruchomości domowe", z samej treści testamentu nie można stwierdzić, z jakich części ziemi, budynków i inwentarzy ma się składać połowa gospodarstwa, którego wydania na podstawie zapisu może się powódka w drodze procesu cywilnego domagać.W myśl art. 95 i 96 prawa spadkowego przy tłumaczeniu testamentu dążyć należy do jak najbardziej dokładnego zastosowania się do woli spadkodawcy, a gdy zachodzi możliwość rozmaitego tłumaczenia treści testamentu, należy ją tak tłumaczyć, ażeby rozporządzenie spadkodawcy pozostało w mocy i miało rozsądną treść prawną i gospodarczą. Nie może zaś - w braku innych danych - być wątpliwym, iż używając słów "połowę całego mego gospodarstwa" testator wyraził swa wolę, że przeznaczona powódce do dożywotniego użytkowania połowa gospodarstwa ma odpowiadać pod względem wartości jej substancji, a przede wszystkim także jej dochodowości połowie wartości i dochodowości całego gospodarstwa.Wobec nie wymienienia przez testatora, z których kawałków ziemi, z których budynków lub ich części oraz z których sztuk inwentarzy ma się składać połowa gospodarstwa, przeznaczona .powódce, nasuwa się pytanie, w jakiej drodze ustalenie tej połowy może nastąpić. Wchodzi tutaj w rachubę kwestia wyboru spośród dwóch połów gospodarstwa, która nie może być inaczej traktowana niż kwestia wyboru spośród kilku wymienionych przez spadkodawcę przedmiotów. Kwestia ta znalazła unormowanie w art. 119 pr. spadk. Wprawdzie zdanie pierwsze tego artykułu mówi o tym, że spadkodawca może pozostawić uznaniu obciążonego, osoby trzeciej lub zapisobiercy albo rozstrzygnięciu sądu, który spośród kilku wymienionych przez spadkodawcę przedmiotów (w niniejszej sprawie 2 połów gospodarstwa, ma zapisobierca otrzymać, a testament Antoniego Ł. takiego wyraźnego rozporządzenia nie zawiera, jednakże z faktu nieokreślenia przez testatora, z jakich przedmiotów potowa przeznaczona powódce ma się składać, oraz z konieczności ustalenia nie określonej w swych składnikach połowy gospodarstwa nie wynika niemożność zastosowania w sprawie wymienionego art. 119, gdyż zdanie drugie tego artykułu wskazuję na to, iż wybór jednego spośród kilku przedmiotów (w sprawie dwóch połów nieruchomości) winien nastąpić według tego przepisu także wtenczas, jeżeli spadkodawca nie wskazał, kto ma dokonać wyboru. Przepis ten przy tym stanowi, że w takim przypadku wybór zależy od obciążonego, tj. w niniejszej sprawie od pozwanego jako ogólnego spadkobiercy. Powódka winna była zatem przed wystąpieniem z pozwem zwrócić się do pozwanego o dokonanie wyboru połowy gospodarstwa jej w drodze zapisu przeznaczonej do użytkowania, a gdyby pozwany tego nie uczynił lub dokonał wyboru w sposób oczywiście krzywdzący powódkę (co by równało się niedokonaniu wyboru), winna była się zwrócić do sądu spadku w myśl art. 59 dekretu o postępowaniu spadkowym, by wyznaczył pozwanemu stosowny termin do dokonania wyboru, a w razie niedokonania prawidłowego wyboru w terminie, sam rozstrzygnął postanowienie o wyborze.Dopóki pozwany przysługującego mu wyboru połowy gospodarstwa w sposób zgodny z wymaganiami słuszności i dobrych obyczajów nie wykonał i dopóki w razie oporu pozwanego przeciw dokonaniu wyboru powódka nie wkroczyła na drogę, wskazaną w art. 59 dekretu o postępowaniu spadkowym, i nie uzyskała w tej drodze bądź prawidłowego wyboru przeznaczonej jej połowy gospodarstwa przez pozwanego, bądź też rozstrzygnięcia sądu spadku, powództwo jej o wydanie połowy ziemi, drzew owocowych i budynków gospodarskich winno ulec jako przedwczesne oddaleniu...