C 278/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr J. Jodłowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Gałecki, dr Z. Resich.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa (Zakłady Przemysłu Azotowego w K.) przeciwko Władysławowi W. o zapłatę 7.560 zł, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 20 września 1951 r.,rewizję pozwanego oddalił.Uzasadnienie faktyczneProkuratoria Generalna R.P. imieniem Skarbu Państwa wnosiła w pozwie o zasądzenie od pozwanego Władysława W. sumy 7.560 zł. W uzasadnieniu żądania strona powodowa podała, iż pozwany był pracownikiem Zakładów Przemysłu Azotowego w K., które udzieliły mu od dnia 15 lutego 1949 r. płatnego urlopu dla umożliwienia mu ukończenia studiów na politechnice oraz celem zapewnienia sobie na przyszłość odpowiedniej ilości fachowych pracowników, w zamian za to pozwany pismem z dnia 10 czerwca 1949 r. zobowiązał się pracować w wymienionych Zakładach po ukończeniu studiów przez okres trzykrotnie dłuższy od okresu płatnego urlopu; pomimo to pozwany po ukończeniu studiów nie zgłosił się jednak w tychże Zakładach celem wykonania zobowiązania wzajemnego, a wezwany przez powoda do podjęcia pracy oświadczył, że otrzymał przydział pracy w innym przedsiębiorstwie na podstawie przepisów o planowym zatrudnieniu absolwentów szkół średnich i wyższych; wobec tego powód oświadcza, że odstępuje od umowy i żąda zwrotu własnego świadczenia w wysokości wynagrodzenia pobranego przez pozwanego w okresie płatnego urlopu, tj. od dnia 1 lutego 1949 r. do dnia 30 czerwca 1950 r., w łącznej sumie 7.560 zł.Pozwany wnosił o oddalenie powództwa.Wyrokiem z dnia 20 września 1951 r. Sąd Wojewódzki w Katowicach powództwo uwzględnił z zasad następujących:Pozwany przyznał, że podpisał zobowiązanie z dnia 10 czerwca 1949 r., że korzystał od dnia 1 lutego 1949 r. do dnia 30 czerwca 1950 r. z płatnego urlopu oraz że otrzymał w tym czasie od powoda tytułem wynagrodzenia dochodzoną w pozwie kwotę. Pozwany przyznał również, że po ukończeniu studiów zmienił dwukrotnie pracę i obecnie pracuje jako starszy asystent Politechniki w G. zwolniwszy się z poprzednich posad. Na propozycję powoda (Skarbu Państwa), by pozwany jeszcze obecnie objął pracę w jego Zakładach w K. w myśl zobowiązania i celem wywiązania się z zobowiązania z dnia 10 czerwca 1949 r., pozwany odpowiedział odmownie, tłumacząc się złym dojazdem, złym stanem zdrowia i stratą czasu.Na podstawie powyższego niespornego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki przyjął, że powództwo uzasadnione jest w całej pełni na zasadzie art. 252 i 253 k.z. Z faktu, że pozwany objąwszy po ukończeniu studiów posadę w hucie cynku zwolnił się z tej posady, że następnie miał możność zwolnienia się również z następnej posady w kopalni "K" oraz że objął trzecią posadę w Politechnice w G., wynika, że pozwany miał i ma możność objąć pracę w powodowych Zakładach w K.; o ile zaś pracy tej w myśl zobowiązania nie objął, to uczynił to wyłącznie z chęci uchylenia się od wypełnienia zobowiązania z dnia 10 czerwca 1949 r., na co wskazuje poza tym oświadczenie złożone przez pozwanego na rozprawie z dnia 20 września 1951 r. w odpowiedzi na propozycję powoda. Powodowi (Skarbowi Państwa) przysługuje wobec tego na zasadzie art. 252 k.z. prawo odstąpienia od umowy z dn. 10 czerwca 1949 r., a na zasadzie art. 253 k.z. - prawo żądania zwrotu samego świadczenia.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarża pozwany wnosząc o jego uchylenie ewentualnie o zmianę i oddalenie powództwa. Skarżący zarzuca w rewizji naruszenie ustawy z dnia 7 marca 1950 r. o planowym zatrudnieniu absolwentów średnich szkół zawodowych oraz szkół wyższych (Dz. U. R.P. Nr 10, poz. 106), a nadto art. 252 k.z. Naruszenia wymienionej ustawy skarżący dopatruje się w pominięciu okoliczności, iż według przepisów tej ustawy wszelkie umowy o pracę zawarte przez studentów szkół wyższych rozwiązują się z mocy samego prawa w chwili, gdy absolwenci zostają skierowani do pracy w przedsiębiorstwach wymagających uzupełnienia kadr; skarżący powołuje się na to, że powiadomił Komisję Przydziału Pracy dla absolwentów Politechniki w G. o swym zobowiązaniu wobec powoda, jednak przewodniczący Komisji nie wziął zobowiązania pozwanego pod uwagę, oświadczając, że płatne urlopy zostały zniesione, a zobowiązanie pozwanego utraciło moc prawną. Naruszenia art. 252 k.z. skarżący dopatruje się w nałożeniu na niego obowiązku zwrotu świadczeń pobranych od powoda, pomimo że nie mógł wypełnić swego zobowiązania pracy w Zakładach Przemysłu Azotowego w K. bez własnej winy, a wyłącznie wskutek obowiązujących przepisów prawnych. Skarżący powołuje się wreszcie na to, że przez objęcie pracy w innym przedsiębiorstwie spełnił swoje zobowiązania wobec Skarbu Państwa i Polski Ludowej.Strona powodowa wniosła odpowiedź na rewizję z wnioskiem o oddalenie rewizji (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z obowiązującą w Państwie Ludowym zasadą ustrojową "każdemu według jego pracy" nie godzi się otrzymywanie przez pracownika wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę bez świadczenia pracy ze swej strony poza przypadkami wyraźnie w ustawie przewidzianymi. Z art. 19 (urlop wypoczynkowy, choroba, pełnienie funkcji publicznych itp.) rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, art. 458 k.z. i in. wynika, iż pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, gdy nie spełnia pracy, z reguły tylko podczas krótkich okresów oraz wówczas, gdy przerwa w pracy następuje wskutek okoliczności od stron niezależnych. Obowiązujące przepisy nie przewidują natomiast, by pracownik zachowywał prawo do wynagrodzenia podczas studiów na wyższej uczelni, jeśli w okresie tym nie spełnia pracy. Wprawdzie w pierwszych latach budowy nowego ustroju Państwo Ludowe nie mogło jeszcze zapewnić wszystkim studiującym na wyższych uczelniach pomocy materialnej, na skutek czego w okresie tym wielu studentów wyższych uczelni podczas studiów pracowało zarobkowo, jednak ten przejściowy stan rzeczy nie uzasadniał, by poszczególne jednostki gospodarki uspołecznionej mogły wypłacać swym pracownikom pełne wynagrodzenie z umowy o pracę zwalniając pracowników tych całkowicie od obowiązku pracy w okresie studiów. Państwo Ludowe okazywało i okazuje pomoc młodzieży studiującej, która pracuje podczas studiów zarobkowo. Wyrazem tej pomocy są w szczególności okólniki Prezesa Rady Ministrów nakazujące kierownikom instytucji i przedsiębiorstw państwowych zwalniać pracowników studiujących na wyższych uczelniach przez określoną ilość godzin celem umożliwienia im udziału w zajęciach naukowych. Jeżeli jednak poszczególne przedsiębiorstwo zwolniłoby pracownika od obowiązku pracy w ogóle, udzielając mu płatnego dłużej trwającego urlopu w celu oddania się wyłącznie studiom, byłaby to ze strony tego przedsiębiorstwa swoista forma udzielenia danemu pracownikowi stypendium naukowego. Jednakże akcja udzielania stypendiów młodzieży studiującej, jak każdy odcinek życia społeczno-gospodarczego i kulturalnego w Państwie Ludowym, oparta jest na zasadach planowania i ujęta jest w państwowy system stypendialny kierowany jednolicie przez powołane do tego organy państwowe. Stosownie do art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 7 marca 1950 r. o państwowych stypendiach dla młodzieży szkół wyższych udzielanie przez urzędy, instytucje i przedsiębiorstwa uspołecznione stypendiów w jakiejkolwiek postaci poza państwowym planem stypendialnym i z innych sum niż umieszczone specjalnie na ten cel w budżecie państwowym jest niedozwolone. Za ekwiwalent świadczeń pracodawcy (jednostki gospodarki uspołecznionej) na rzecz niespełniającego pracy pracownika nie może być przy tym uznane zobowiązanie się tego ostatniego do pracy przez określony czas w przyszłości. Tego rodzaju zobowiązanie nie jest bowiem w istocie rzeczy żadnym świadczeniem wzajemnym. W Państwie Ludowym praca jest obowiązkiem każdego obywatela i nikt nie może pobierać świadczeń materialnych za samą tylko obietnicę zawarcia umowy o pracę odpłatną w przyszłości. Planowa gospodarka kadrami należy do Państwa; dokonywana jest ona między innymi przez działające na podstawie planu komisje przydziałowe absolwentów i nie jest dopuszczalne, by poszczególne przedsiębiorstwa i zakłady zapewniały sobie objęcie pracy przez określonych absolwentów w przyszłości za cenę świadczeń materialnych wypłacanych z funduszów państwowych bez wzajemnego świadczenia na rzecz gospodarki uspołecznionej.W tym stanie rzeczy uznać należy, iż umowa, na mocy której Zakłady Przemysłu Azotowego w K. zobowiązały się wypłacać pozwanemu wynagrodzenie z umowy o pracę, mimo iż pozwany pracy tej faktycznie nie spełniał, w zamian za co pozwany zobowiązał się pracować w wymienionych Zakładach przez określony przeciąg czasu po ukończeniu studiów wyższych, jest nieważna jako sprzeczna z obowiązującymi w Państwie Ludowym zasadami ustroju społeczno-gospodarczego i wyżej zacytowanymi przepisami prawa normującymi planową akcję stypendialną i planową gospodarkę kadrami.Z tych względów strona powodowa wobec nieważności zobowiązania ma prawo żądać od pozwanego z mocy art. 130 w związku z art. 56 k.z. zwrotu wypłaconych mu nienależnie świadczeń, zwłaszcza, że ich wypłata w okresie od dnia 1 stycznia 1950 r. była ustawowo nie dozwolona z mocy wymienionego art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 7 marca 1950 r. o państwowych stypendiach dla młodzieży szkół wyższych.Wyrok Sądu Wojewódzkiego jest więc, niezależnie od jego uzasadnienia, trafny i zgodny z prawem.W tym stanie rzeczy zbędne jest rozważanie, jakie znaczenie przypisać faktowi, iż pozwany, w świetle materiału sprawy i opartych na nim ustaleń Sądu Wojewódzkiego, wbrew swemu zobowiązaniu uchylił się od pracy w Zakładach Przemysłu Azotowego w K.; tym samym zbędne staje się rozważenie zarzutów rewizji co do naruszenia przepisów ustawy z dnia 7 marca 1950 r. o planowym zatrudnianiu absolwentów średnich szkół zawodowych oraz szkół wyższych i art. 252 k.z., które to przepisy mogłyby mieć znaczenie dla sprawy o tyle tylko, o ile mogłaby być mowa o ważności zobowiązań stron (...).