C 2948/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii G. o uznanie za zmarłego Edwarda G., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej od postanowienia Sądu Powiatowego Warszawa-Śródmieście z dnia 19 października 1951 r.,zaskarżone postanowienie zmienił i ustalił datę śmierci Edwarda G. na dzień 2 marca 1945 r.Uzasadnienie faktyczneNa skutek wniosku Marii G. o uznanie za zmarłego męża jej Edwarda G., urodzonego dnia 15 kwietnia 1886 r., osadzonego przez okupanta hitlerowskiego w obozie koncentracyjnym w Dachau i zmarłego tamże, według twierdzeń wnioskodawczyni w dniu 1 lub 2 marca 1945 r., Sąd Powiatowy Warszawa-Śródmieście postanowieniem z dnia 19 października 1951 r. uznał wymienionego Edwarda G. za zmarłego, oznaczając datę jego śmierci na dzień 1 stycznia 1947 r. Postanowienie Sądu Powiatowego uprawomocniło się.W rewizji nadzwyczajnej z dnia 22 listopada 1952 r. Prokurator Generalny PRL wnosi o uchylenie powyższego postanowienia, zarzucając, iż powzięte zostało ono z pogwałceniem interesu Państwa Ludowego oraz istotnych przepisów prawa. Rewizja nadzwyczajna zarzuca, iż Sąd Powiatowy z naruszeniem art. 242 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. pominął zaświadczenie Biura Informacyjnego Polskiego Czerwonego Krzyża z dnia 28 lutego 1951 r., oparte na informacji otrzymanej z Polskiego Czerwonego Krzyża w Lemförde i na spisie więźniów obozu w Dachau, nadesłanym przez Holenderski Czerwony Krzyż, z którego to zaświadczenia wynika, że Edward G. zmarł w Dachau w dniu 1 lub 2 marca 1945 r. Zdaniem Generalnego Prokuratora PRL, ze względu na treść tego zaświadczenia, należałoby zgodnie z art. 18 § 2 pr. osob. w związku z art. XVII przep. wpr. przep. og. pr. cyw. oznaczyć datę zgonu Edwarda G. na dzień 2 marca 1945 r. jako najbardziej prawdopodobną datę jego śmierci.Uzasadnienie prawneRewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.Z mocy art. XVII § 1 i 2 przep. wpr. przep. og. pr. cyw. chwilę domniemanej śmierci osoby zaginionej przed wejściem w życie cytowanych przepisów oznacza się według przepisów dotychczasowych, tj. według przepisów rozdziału III Prawa osobowego z dnia 29 sierpnia 1945 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 223). W myśl art. 18 § 2 tego Prawa, za chwilę śmierci uważa się chwilę, która według okoliczności jest najbardziej prawdopodobna. Dopiero jeżeli takiej chwili nie można ustalić przyjmuje się, że zaginiony zmarł w ostatnim dniu terminu, po upływie którego może nastąpić uznanie za zmarłego (art. 18 § 3), tj. gdy chodzi o osoby zaginione w okresie wojny rozpoczętej w dniu 1 września 1939 r., po roku od dnia 9 maja 1945 r. (art. XX przep. wpr. pr. osob. w związku z art. 14 i 17 pr. osob.).W sprawie o uznanie za zmarłego sąd orzekający powinien przeto dążyć do ustalenia daty, która w świetle okoliczności sprawy jest najbardziej prawdopodobna jako data śmierci zaginionego. Dopiero gdyby materiał sprawy nie dawał żadnych podstaw do przyjęcia jakiejś daty jako najbardziej prawdopodobnej, może wchodzić w rachubę oznaczenie daty na podstawie art. 18 § 3 pr. osob.Rewizja nadzwyczajna trafnie zarzuca, iż Sąd Powiatowy pominął, że złożone przez wnioskodawczynię zaświadczenie PCK z dnia 28 lutego 1951 r., oparte na informacjach PCK z Lemförde i Holenderskiego Czerwonego Krzyża, stwierdza, iż Edward G. zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau w dniu 1 lub 2 marca 1945 r. Skoro Sąd Powiatowy oparł się na tym zaświadczeniu jako podstawie do uznania Edwarda G. za zmarłego, niekonsekwencją było pominięcie przez ten Sąd tej części wspomnianego zaświadczenia, która wskazuje datę śmierci wymienionego. Zaświadczenie powyższe uprawdopodabnia zarówno fakt śmierci Edwarda G., jak i miejsce oraz datę, w których śmierć ta nastąpiła. Materiał sprawy zawiera więc dane pozwalające ustalić datę, która w okolicznościach sprawy jest najbardziej prawdopodobną datą śmierci zaginionego. Jeśli Sąd Powiatowy mimo to oznaczył datę zgonu Edwarda G. na dzień 1 stycznia 1947 r., dopuścił się tym obrazy art. 18 § 2 i § 3 pr. osob. przez pominięcie pierwszego z tych przepisów i niewłaściwe zastosowanie drugiego z nich.Należy przy tym zauważyć, że jeśli Sąd Powiatowy przy oznaczaniu daty zgonu Edwarda G. oparł się z pominięciem art. 18 § 2 na art. 18 § 3 pr. osob., to i tak oznaczenie tej daty na dzień 1 stycznia 1947 r. było błędne, gdyż Sąd Powiatowy pominął także treść art. XX przep. wpr. pr. osob., w świetle którego przy zastosowaniu art. 18 § 3 pr. osob. data śmierci Edwarda G. jako zaginionego po wywiezieniu do obozu koncentracyjnego przez okupanta, musiałaby być oznaczona, w braku innej, najbardziej prawdopodobnej - na dzień 9 maja 1946 r.Naruszenie art. 18 § 2 i 3 pr. osob. przy ustalaniu daty śmierci osoby zmarłej w hitlerowskim obozie koncentracyjnym uznać należy za naruszenie istotne, obrażające nie tylko interes osób zainteresowanych, ale także Państwa Ludowego. Oznaczenie daty śmierci więźnia obozu koncentracyjnego na dzień 1 stycznia 1947 r. zniekształca bowiem rzeczywistość historyczną. Państwo Ludowe jest zainteresowane w tym, aby dokumenty dotyczące ofiar bezprzykładnego terroru hitlerowskiego okupanta były zgodne z rzeczywistością; w szczególności, aby orzeczenia sądowe o uznaniu za zmarłych obywateli polskich wywiezionych przez okupanta do obozów koncentracyjnych stwierdzały zgodnie z prawdą historyczną, iż osoby te zmarły w czasie pobytu w obozie jako ofiary hitlerowskiego terroru.Naruszenie tych zasad przy zastosowaniu art. 18 pr. osob. narusza interes Państwa Ludowego w rozumieniu art. 396 § 1 k.p.c., co uzasadnia dopuszczalność uchylenia lub zmiany orzeczenia nieprawidłowo oznaczającego datę śmierci obywatela zmarłego w wyniku terroru okupanta hitlerowskiego, bez względu na upływ sześciomiesięcznego terminu od chwili uprawomocnienia się orzeczenia (art. 399 § 1 k.p.c.).Z tych zasad Sąd Najwyższy - uznając, iż w okolicznościach sprawy są wystarczające dane do oznaczenia najbardziej prawdopodobnej daty zgonu Edwarda G., stosownie do art. 18 § 2 pr. osob., orzekł jak w sentencji.