C 316/49

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 28 lutego 1950 r. w sprawie Romana K. o wyznaczenie kuratora po rozpoznaniu skargi kasacyjnej wnioskodawcy na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 28 czerwca 1949 r. zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneAniela M. działając imieniem swej małoletniej córki Elżbiety M. zrodzonej podczas swego małżeństwa ze Stanisławem M., wniosła w Sądzie Grodzkim w Grodzisku Mazowieckim pozew o ustalenie, że córka jej nie pochodzi z tego małżeństwa, albowiem ojcem jej jest Piotr K. Sąd Grodzki wyrokiem zaocznym powództwo to uwzględnił. Po uprawomocnieniu się tego wyroku Roman K. wystąpił w Sądzie Grodzkim w Grodzisku Mazowieckim z wnioskiem o ustanowienie dla Elżbiety M. kuratora, ponieważ postępowanie przed Sądem Grodzkim jest w myśl art. 418 k.p.c. dotknięte nieważnością, a z uwagi na kolizję interesów pomiędzy małżonkami M. żadne z nich nie może reprezentować Elżbiety M. przy dochodzeniu nieważności, które leży w interesie dziecka, w którym jednak zainteresowany jest także wnioskodawca dlatego, że jest spadkobiercą swego zmarłego brata Piotra K. - Sąd Grodzki wniosek oddalił, zażalenia zaś wnioskodawcy Sąd Okręgowy nie uwzględnił, wychodząc z założenia, że wyrok Sądu Grodzkiego w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa jest prawomocny, niewłaściwość Sądu Grodzkiego nie uzasadnia wznowienia postępowania, a względy społeczne nakazują pozostawienie dziecka przy rodzinie, z którą łączą je węzły krwi.W skardze kasacyjnej na postanowienie Sądu Okręgowego wnioskodawca wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia i odesłanie sprawy do instancji zażaleniowej ewentualnie orzeczenie w myśl jego wniosku z powodu obrazy art. 5, 14, 22 § 2 i art. 49 prawa rodzinnego. W szczególności skarżący uzasadnia:1)że zgodnie z przepisami art. 22 § 2 prawa rodzinnego należało w sprawie ustanowić kuratora dla zastępowania dziecka, którego zadaniem byłoby obalić wspomniany wyrok zaoczny przez założenie środka odwoławczego,2)że względy społeczne raczej nakazują, aby dziecko, które urodziło się w czasie małżeństwa, "miało pochodzenie ślubne",3)że Sąd Okręgowy przez swą decyzję uniemożliwił wnioskodawcy obronę przed nie uzasadnionym i wynikłym ze zmowy jej rodziców roszczeniem alimentacyjnym małoletniej Elżbiety M.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył przede wszystkim kwestię dopuszczalności skargi kasacyjnej i legitymacji do jej założenia ze strony wnioskodawcy. Treść motywów postanowień Sądów meriti nie daje podstawy do stwierdzenia, że Sądy spełniły nałożony przepisem art. 17 kpn obowiązek i badały uprawnienie wnioskodawcy do złożenia wniosku. Jednakże nawet jeśliby zachodziły warunki do uznania brata wnioskodawcy Piotra K. za pozamałżeńskiego ojca małoletniej Elżbiety K., z akt sprawy nie wynika, by ojcostwo to zostało we właściwym postępowaniu stwierdzone. Nie może być zatem wnioskodawca uważany za krewnego małoletniej. Gdy ponadto wnioskodawca nie uzasadniał, by pozostawał w bliskich stosunkach z małoletnią, należy przyjąć, że nie dostarczył on twierdzeń uzasadniających, by zgodnie z przepisem art. 9 postępowania przed władzą opiekuńczą, wyłączającym ogólną zasadę art. 13 § 1 kpn, mógł być uważany za zainteresowanego w sprawie, a tym samym za uprawnionego do zgłoszenia wniosku (art. 2 § 1 i art. 17 kpn, art. 2 i 9 postępowania przed władzą opiekuńczą). Brak uprawnienia do zgłoszenia wniosku nie uzasadnia jednak odrzucenia wniosku, co zgodnie z przepisem art. 3 i 4 kpn (art. 213 § 1 k.p.c.) następuje tylko z przyczyn formalnych, podczas gdy brak uprawnienia do zgłoszenia wniosku, wynikającego z braku zainteresowania w sprawie jest brakiem materialno-prawnego uzasadnienia wniosku. Tym samym i skarga kasacyjna złożona przez osobę biorącą udział w postępowaniu, choć nie będącą zainteresowaną w sprawie nie podlegałaby odrzuceniu, ale co najwyżej oddaleniu bez względu na usprawiedliwienie podstaw kasacyjnych, na tej zasadzie, że orzeczenie ze względu na brak uprawnienia do zgłoszenia wniosku "w wyniku ostatecznym odpowiada prawu" (art. 436 k.p.c.). Tym samym skarga kasacyjna w sprawie podlega merytorycznemu rozpoznaniu.W dalszym ciągu Sąd Najwyższy zważył, że przepis art. 2 postępowania przed władzą opiekuńczą, z uwagi na interes społeczny zachodzący w należytej ochronie praw osób będących pod opieką, odwraca zasadę art. 2 § 1 kpn i nakazuje wszczynać postępowanie z urzędu, jeśli przepis szczególny nie stanowi inaczej. Tym samym dojście do wiadomości sądu zdarzenia uzasadniającego wszczęcie postępowania, zobowiązuje sąd do wszczęcia postępowania z urzędu, bez względu na to, czy o zdarzeniu takim zawiadomiła sąd władza (art. 2 § 2 kpn i art. 3 postępowania przed władzą opiekuńczą), lub osoba do zawiadomienia obowiązana (art. 4 postępowania przed władzą opiekuńczą), czy inna osoba, choćby uczyniła to we wniosku do którego nie jest uprawniona. Ta zasada nakazująca sądowi wszczęcie i rozpatrzenie sprawy z urzędu winna być wzięta pod uwagę i zastosowana także w Sądzie Najwyższym ze względu na jej cel społeczny. W szczególności zatem Sąd Najwyższy, jeśli rozpatruje merytorycznie w sprawie rozpatrzonej przez władzę opiekuńczą skargę kasacyjną, obowiązany jest wziąć pod uwagę także podstawy kasacyjne przytoczone przez osobę nie zainteresowaną w sprawie, a tym samym nie uprawnioną do złożenia wniosku i uczestnictwa w sprawie jeśli wskazują one na naruszenie uzasadnionych interesów małoletniego. Oddalenie bowiem przez Sąd Najwyższy w takiej sprawie skargi kasacyjnej nie uprawnionego do uczestnictwa w sprawie a tym samym do złożenia skargi kasacyjnej, tylko z tego powodu, że podstawy kasacyjne przytoczyła osoba nie uprawniona, mogłoby doprowadzić Sąd Najwyższy do wydania orzeczenia o treści sprzecznej z interesem społecznym, a tym samym porządkiem publicznym, jeśliby poza kwestią legitymacji podstawy kasacyjnej należało uznać za usprawiedliwione. Z tych zasad Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie nie rozważył podstawy kasacyjnej wyżej pod 3) streszczonej jako opartej na naruszeniu interesów wnioskodawcy, natomiast rozważył podstawy kasacyjne streszczone wyżej pod 1) i 2).By ocenić zasadność zarzutu obrazy ustawy przez odmowę ustanowienia kuratora do zastępowania małoletniego w sprawie o zaprzeczenie urodzenia z małżeństwa, należy wpierw rozważyć, czy taki kurator mógłby doprowadzić do uchylenia prawomocnego wyroku zaocznego orzekającego, że mąż matki małoletniej Elżbiety M. nie jest jej ojcem. Sąd Najwyższy podziela zapatrywanie skarżącego, że wyrok ten może być obalony, aczkolwiek nie widzi możności obalenia go drogą skargi apelacyjnej ustanowić się mającego kuratora. Ponieważ w sprawie powyższej orzeczono wyrokiem zaocznym, przeto termin do zaskarżenia wyroku należałoby liczyć od daty doręczenia wyroku. Zaskarżenie wyroku tego obecnie byłoby zatem spóźnione. Niemniej powyższy wyrok może ulec uchyleniu w drodze skargi o wznowienie z art. 443 pkt 2 k.p.c., złożonej w terminie miesięcznym od ustanowienia kuratora (art. 448 § 1 pkt 2 k.p.c.), albowiem jak słusznie wywodzi skarżący, w sporze o zaprzeczenie urodzenia z małżeństwa dziecko może być zastąpione, w myśl art. 22 § 2 prawa rodzinnego tylko przez kuratora, skoro interesy dziecka należy uznać za sprzeczne conajmniej z interesem jednego rodzica, a to ojca występującego po przeciwnej stronie procesowej. Dopuszczalności skargi o wznowienie nie stanie na przeszkodzie okoliczność, że wyrok zaoczny uwzględnia żądanie pozwu małoletniej powódki, gdyż orzeczenie o niepochodzeniu z małżeństwa, wydane bez zbadania sprawy i na wniosek osoby nie uprawnionej do zastępowania powoda, nie może mieć za sobą nawet domniemania, że jest korzystne dla małoletniej powódki, zarówno ze względu na charakter sprawy (prawa stanu), jak i brak woli należycie za małoletnią powziętej i przejawionej.Gdy w ten sposób uchylenie wyroku quaestionis jest do osiągnięcia, rzeczą władzy opiekuńczej było wszcząć z urzędu postępowanie, mające na celu wyjaśnienie okoliczności istotnych dla oceny, czy w interesie małoletniej Elżbiety M. jest uchylenie wyroku quaestionis, i w tym celu przystąpić do ustanowienia kuratora dla małoletniej, jeżeliby zaś w wyniku badania sprawy okazała się potrzeba wytoczenia skargi o wznowienie postępowania, upoważnić kuratora do tego przed upływem terminu do skargi o wznowienie. Przy ocenie sprawy należało mieć na uwadze, że jak wynika z art. 11 § 1 postępowania przed władzą opiekuńczą, władza opiekuńcza winna się kierować dobrem dziecka, że mąż matki dziecka ma własne uprawnienie do zaprzeczenia swego ojcostwa (art. 6 prawa rodzinnego), że w przypadku, gdy uchybił on zawity termin do zaprzeczenia, dziecko może po dojściu do pełnoletności kosztem swego dobra, a w imię dobra męża matki i jego spadkobierców zaprzeczyć swemu urodzeniu z małżeństwa. W tym stanie rzeczy władza opiekuńcza z całą oględnością winna przystępować do kwestii zaprzeczenia przez dziecko pochodzenia jego z małżeństwa i decydować się na niekorzystanie z braku zaprzeczenia ojcostwa przez męża matki tylko w przypadku, jeśli za zaprzeczeniem pochodzenia przez dziecko przemawiają bardzo poważne względy. W szczególności władza opiekuńcza powinna rozważyć także możliwości majątkowe i zarobkowe zarówno męża matki, jak i domniemanego ojca pozamałżeńskiego, gdyż i na władzy opiekuńczej spoczywa troska o zapewnienie małoletniemu utrzymania i wychowania. Przy swej decyzji w sprawie upoważnienia kuratora do skargi o wznowienie nie jest władza opiekuńcza związana udzielonym przez siebie zezwoleniem na wytoczenie powództwa, gdyż z samego tego zezwolenia nie urosły prawa osób trzecich (art. 11 § 1 postanowienia przed władzę opiekuńczą).Również nie można odmówić słuszności skarżącemu, o ile żali się na nietrafne ujęcie, na czym w sprawie, polega interes społeczny. Ograniczenie krótkim terminem zawitym możności zaprzeczenia przez męża matki pochodzenia dziecka z małżeństwa, natomiast pozostawienie opiece dziecka tej możności bez ograniczenia czasu wskazuje na forytowanie w interesie społecznym nie "węzłów krwi", ale interesu dziecka, o które troska jest jedną z zasadniczych programowych zadań państwa ludowego.Z tych powodów Sąd Najwyższy zaskarżony wyrok na zasadzie art. 437 k.p.c. uchylił.