C 655/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Grudziński (sprawozdawca). Sędziowie: T. Szurlewicz, J. Majorowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana J. przeciwko Skarbowi Państwa o zapłatę, po rozpoznaniu skargi rewizyjnej pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego w Katowicach z dnia 11 maja 1951 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczne(...) W toku postępowania przed Sądem Powiatowym w Katowicach powód pismem z dnia 19 kwietnia 1951 r. cofnął pozew wobec zawarcia przez strony ugody, mocą której na pokrycie roszczeń powództwem objętych wypłacona została kwota 8.000 zł (w dawnej walucie), a nadto w drodze oddzielnego porozumienia, które ma nastąpić w przyszłości, powód otrzyma "dodatkowe zwolnienie od pracy" w rozmiarze ustalonym przez dyrekcję i Radę Zakładową Huty.Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 1951 r. Sąd Powiatowy odmówił udzielenia zgody na cofnięcie pozwu, a następnie wyrokiem z dnia 11 maja 1951 r. zasądził na rzecz powoda sumę 553 zł 41 gr (...).Odmowę wyrażenia zgody na cofnięcie pozwu (art. 209 § 3 k.p.c.) uzasadnił Sąd Powiatowy tym, że zawarta przez strony ugoda rażąco narusza interes pracownika i podważa zaufanie do pracodawcy. Ugoda przyznaje pracownikowi tylko 30% z mocy prawa przypadającej mu należności. Przyrzeczenie zwolnienia powoda od pracy według równowartości dalszych 20% wynagrodzenia za tzw. "nadgodziny" jest "mglistą obietnicą", w istocie niemożliwą do zrealizowania, wobec przepisów o socjalistycznej dyscyplinie pracy. Przeciąganie sporu (prawie roczne pertraktacje wytwarzające atmosferę zniecierpliwienia i niepewności, zgłoszenie w procesie zarzutu niewłaściwości miejscowej i przekazanie sprawy z Sądu Powiatowego w Zawierciu do Sądu Powiatowego w Katowicach) postawiło pracowników w sytuacji trudnej i skłoniło ich do zawarcia niekorzystnej dla nich ugody. Zawarte w takich warunkach porozumienie stron należy zakwalifikować jako sprzeczne z interesem Państwa Ludowego i zasadami praworządności ludowej, która domaga się zapłaty za pracę. Ugoda narusza zasady współżycia społecznego, skoro wykorzystując przymusowe położenie pracownika doprowadza do jego pokrzywdzenia (...).Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 12 lutego 1952 r. przekazał z mocy art. 388 k.p.c. sprawę do rozpoznania Sądowi Najwyższemu.Poważne wątpliwości budzą, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, następujące zagadnienia prawne: czy należy wziąć z urzędu pod rozwagę odmowę wyrażenia zgody przez Sąd Powiatowy na cofnięcie pozwu (ugodę stron) (...).Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Wysunięta przez Sąd Wojewódzki wątpliwość prawna, czy odmowa sądu pierwszej instancji wyrażenia zgody na cofnięcie pozwu może być wzięta pod rozwagę z urzędu przez sąd rewizyjny, wymaga wyjaśnień wstępnych co do charakteru zapadających w tym przedmiocie z mocy art. 209 § 3 k.p.c. orzeczeń oraz ich zaskarżalności. Cofnięcie pozwu jest równoznaczne z wnioskiem o umorzenie postępowania (art. 361 § 1 k.p.c.), który wymaga rozstrzygnięcia w formie odrębnego postanowienia.W przypadkach przewidzianych w art. 209 § 3 k.p.c. nie nastręcza to wątpliwości, gdy sąd wyraża zgodę na cofnięcie pozwu. Postanowienie o umorzeniu kończy bowiem wtedy postępowanie w sprawie i przysługuje odeń rewizja. W uzasadnieniu tego postanowienia sąd daje wyraz analizie przesłanek, które go skłoniły do wyrażenia zgody na cofnięcie pozwu.Odmowa udzielenia zgody nie kończy wprawdzie postępowania w sprawie, zawiera jednak w sobie implicite negatywne rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie postępowania. Brak odrębnego w tym przedmiocie postanowienia mógłby być, słusznym zdaniem nauki uważany "za nierozstrzygnięcie wniosku o umorzenie postępowania".Postanowienie o odmowie udzielenia zgody na cofnięcie pozwu w przyjętym przez znowelizowany k.p.c. systemie środków odwoławczych nie podlega ani rewizji (nie kończy bowiem postępowania - art. 369 § 1 k.p.c.), ani zażaleniu (art. 391 § 1 k.p.c.). Czy jednak oznacza to, że nie mogą one być przedmiotem badania instancji rewizyjnej.Przed nowelizacja k.p.c. zagadnienie kontroli instancyjnej co do postanowień, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, nie nastręczało wątpliwości wobec brzmienia uchylonego przez nowelę art. 410 k.p.c.Uchylenie tego przepisu nie oznacza jednak bynajmniej, że sąd rewizyjny nie może badać prawidłowości postanowień zapadłych w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji, nie podlegających odrębnemu zaskarżeniu. Uchylenie art. 410 k.p.c. pozostaje w ścisłym związku ze zniesieniem wszystkich przepisów o apelacji, z wprowadzeniem ogólnie sformułowanej podstawy rewizyjnej w postaci "uchybień procesowych, jeżeli mogły one wpłynąć na wynik sprawy" (art. 371 § 1 pkt 4) k.p.c.). Kwestia zatem prawidłowości postanowień nie podlegających odrębnemu zaskarżeniu może stanowić podstawę rewizji lub wniosku strony przeciwnej, z tym tylko zastrzeżeniem, że powinien być ustalony związek przyczynowy między uchybieniem i wynikiem sprawy. I tak np. w myśl art. 369 § 1 i 391 § 1 k.p.c. na przywrócenie terminu do złożenia środka odwoławczego nie służy odrębny środek odwoławczy, instancja rewizyjna powinna jednak, jeśli strona uchybienia sądu przy przywróceniu terminu uczyni przedmiotem zarzutu, wziąć pod rozwagę zasadność postanowienia o przywróceniu terminu jako postanowienia mającego wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (por. O.S.N. nr 281/38).Analogiczna sytuacja zachodzi przy postanowieniach odmawiających wyrażenia zgody na cofnięcie pozwu (art. 209 § 3 k.p.c.). Związek tych postanowień z wynikiem sprawy jest oczywisty, skoro zależy od nich bądź umorzenie postępowania, bądź też zakończenie procesu wyrokiem.Skoro przeto strona w rewizji od wyroku sądu pierwszej instancji przytacza jako podstawę rewizyjną uchybienia związane z odmową udzielenia zgody na cofnięcie pozwu, sąd rewizyjny oceni sprawę w płaszczyźnie przesłanek z art. 209 § 3 k.p.c. i jeśli w oparciu o stan faktyczny ustalony w zaskarżonym orzeczeniu dojdzie do wniosku, że odmowa ta była bezzasadna, uchyli orzeczenie sądu pierwszej instancji i postępowanie w sprawie umorzy (art. 387 k.p.c.).Rozwiązanie powyższe nie będzie możliwe w przypadkach, gdy na skutek uchybień procesowych sądu pierwszej instancji brak jest elementów, które by mu pozwoliły na ocenę zasadności jego stanowiska. Natenczas sąd rewizyjny postąpi w myśl postanowień art. 384 k.p.c.Możliwość rewizyjnej kontroli rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji w przedmiocie zgody na cofnięcie pozwu opiera się na założeniu, że zgłoszone w tym przedmiocie przez stronę (powoda - jeśli chodzi o cofnięcie pozwu, a pozwanego - o wyrażenie zgody na to cofnięcie) oświadczenie wiąże ją, póki nie zostało skuteczne odwołane (o dopuszczalności odwołania p. Siedlecki "Czynności procesowe", Państwo i Prawo nr 11 z 1951 r.) i mimo że sąd pierwszej instancji odmówił na nie zgody i rozstrzygnął spór wyrokiem. W nauce (p. Siedlecki op. cit., str. 718) wyrażony został pogląd, że "odwołanie czynności procesowej nie będzie możliwe, gdy skutek danej czynności procesowej już nastąpił" oraz że "nie będzie przeto można odwołać procesowego oświadczenia woli, gdy skutek jego został pochłonięty przez skutek innego aktu procesowego, a więc np. nie będzie można odwołać uznania, gdy na jego podstawie zapadł już wyrok, który się uprawomocnił, albo nie będzie można odwołać ugody, jeżeli na skutek jej zawarcia umorzone już zostało postępowanie i postanowienie o umorzeniu postępowania uprawomocniło się (...)". Zastosowanie powyższego poglądu do zagadnienia rozważanego w sprawie niniejszej prowadzi do wniosku, że czynność procesowa strony polegająca na cofnięciu pozwu (o ile nie została ona skutecznie odwołana) wiąże tę stronę, pomimo że sąd odmówił udzielenia zgody, aż do chwili uprawomocnienia się postanowienia w przedmiocie odmowy. Skoro zaś stanowisko sądu w odniesieniu do cofnięcia pozwu podlega, w myśl wyżej zamieszczonych wywodów, kontroli instancyjnej, nie może być mowy o wypowiedzi prawomocnej, jeśli strona skorzystała z przysługujących jej uprawnień i decyzję sądu poddała kontroli instancyjnej.O tym więc, czy ziścił się warunek w postaci zgody sądu, od którego to warunku, w myśl art. 209 § 3 k.p.c., zależna jest skuteczność czynności procesowej cofnięcia pozwu, może ostatecznie być mowa dopiero wtedy, gdy rozstrzygnięcie sądu w przedmiecie zgody uprawomocni się.Trzeba zauważyć, że przyjęcie odmiennego rozwiązania spowodowałoby usunięcie spod kontroli rewizyjnej rozstrzygnięć sądu pierwszej instancji odmawiających udzielenia zgody na cofnięcie pozwu.Przechodząc do sytuacji prawnej w sprawie niniejszej i wynikających z tej sytuacji wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, czy sąd rewizyjny może z urzędu wziąć pod rozwagę zagadnienie odmowy sądu pierwszej instancji wyrażenia zgody na cofnięcie pozwu Sąd Najwyższy zauważa, że z mocy art. 380 § 2 k.p.c. w sprawach ze stosunku pracy sąd rewizyjny nie jest związany ani podstawami, ani wnioskami rewizji. Sąd Najwyższy rozpoznając przeto rewizję w sprawie niniejszej poddał swej kontroli postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 20 kwietnia 1951 r. w przedmiocie odmowy udzielenia zgody na cofnięcie pozwu, mimo że strona pozwana, która wniosła rewizję, nie powoływała jako podstawy rewizyjnej uchybień sądu pierwszej instancji związanych z wymienionym postanowieniem (...).