I C 1303/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zofii K. o ubezwłasnowolnienie Jana K., po rozpoznaniu rewizji Zofii K. i Jana K. od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 9 czerwca 1953 r. i zażalenia Jana K. na postanowienie tegoż Sądu z dnia 26 czerwca 1953 r.,1)uwzględniając rewizję Jana K., zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 9 czerwca 1953 r. uchylił i sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania przekazał;2)rewizję Zofii K. oddalił;3)uwzględniając zażalenia Jana K., zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 26 czerwca 1953 r. zmienił i w miejsce Franciszka K. ustanowił adwokata Stanisława K. doradcą tymczasowym w celu ochrony osoby i mienia Jana K., syna Franciszka, urodzonego dnia 7 grudnia 1885 r.Uzasadnienie faktyczneZofia K. pismem z dnia 10 marca 1952 r. wniosła o częściowe ubezwłasnowolnienie jej 66-letniego męża Jana K. z powodu marnotrawstwa, nałogowego pijaństwa i niedołęstwa umysłowego. Wnioskodawczyni twierdziła, że jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego miała z Janem K. dwoje dzieci, z małżeństwa zaś z nim urodziło się czworo dzieci. Wnioskodawczyni wywiodła, że dobro dzieci jest zagrożone, gdyż Jan K. przepił premię asekuracyjną w sumie 187.000 zł za spalone budynki gospodarcze i zamierza sprzedać część swego gospodarstwa o obszarze 8,45 ha roli w celu roztrwonienia pieniędzy uzyskanych z tej sprzedaży zapowiadając, że "puści z torbami" dzieci i żonę.Pełnomocnik Jana K. wniósł o oddalenie wniosku o częściowe ubezwłasnowolnienie wywodząc, że Jan K. w okresie 23-letniego pobytu w Kanadzie wspierał materialnie swoją rodzinę, która po jego powrocie do Polski nie dba o zaspokojenie jego niezbędnych potrzeb, i że Jan K. połowę premii asekuracyjnej użył "na życie, ubranie" i na pokrycie potrzeb gospodarczych oraz że Jan K. pijakiem nie jest.Świadek Franciszek K. zeznał, iż jego ojciec Jan K. przebywał w Kanadzie od 1927 r. do 1949 r., a po powrocie do kraju uległ wpływom swego brata Józefa, nałogowego pijaka, który wyłudził od niego wieprza, nakłaniał do sprzedaży części gruntu i do przepisania własności gospodarstwa na szkodę żony i dzieci. Na skutek tego Jan K. przepił część premii asekuracyjnej i wniósł o zezwolenie na sprzedaż części gospodarstwa rzekomo dla uzyskania środków na budowę budynków, podczas gdy były one już odbudowane. W końcowej części zeznania świadek Franciszek K. sprostował swe zeznania o tyle, iż w chwili złożenia powyższego zeznania z dnia 12 marca 1951 r. budynki nie były jeszcze wystawione, a jedynie budulec był już przygotowany. Świadek ten dodał, że skłonił swą matką do wszczęcia postępowania o częściowe ubezwłasnowolnienie ojca.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 1 kwietnia 1952 r. mianował wyżej wskazanego Franciszka K. doradcą tymczasowym na okres postępowania o ubezwłasnowolnienie w celu ochrony osoby Jana K. i jego majątku.Świadkowie nie potwierdzili, by Jan K. był marnotrawcą i nałogowym pijakiem. Natomiast jego córka Helena K. i jego zięć Ignacy M. zeznali, że Jan K. pił nałogowo, odgrażał się, że sprzeda 10 morgów roli, a 5 morgów zostawi sobie na dożywocie, że jego zięciowie B. i P. oraz jego pasierb Ryszard W. przynosili Janowi K. wódkę. Świadkowie Ryszard W. i Franciszek K. nadto zeznali, że Jan K. bywał głodny, obdarty i zawszony.Doradca tymczasowy, Franciszek K., zarzucił im złożenie fałszywych zeznań spowodowanych wykorzystywaniem materialnym Jana K.Pełnomocnik Jana K. pismem z dnia 6 czerwca 1952 r. wniósł o zmianę doradcy tymczasowego zarzucając, że działa on na szkodę Jana K. Na skutek kolizji interesów Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 11 czerwca 1952 r. oddalił ten wniosek i ustalił, że obecny doradca tymczasowy ma zapewniony byt materialny jako pracownik umysłowy, z majątku Jana K. nie korzysta, a jako jego syn obeznany jest ze stanem sprawy.Doradca tymczasowy poparł wniosek o częściowe ubezwłasnowolnienie Jana K. wywodząc, że ten trwoni majątek, ma zanik pamięci, z błahych przyczyn wpada w szał i grozi nożem podejrzewając, że żona (wnioskodawczyni) obcuje cieleśnie z synem Janem.Sąd Wojewódzki zwolnił Franciszka K. od obowiązków doradcy tymczasowego, którym mianował adwokata Stanisława K. i przeprowadził dowody z przesłuchania licznych świadków oraz zasięgnął opinii trzech biegłych. Biegli w oparciu o obserwację Jana K. w okresie jego pobytu od dnia 10 marca do dnia 11 kwietnia 1953 r. w Klinice Psychiatrycznej Akademii Medycznej, zgodnie podali, że Jan K. nie wykazuje objawów czynnej postępującej choroby psychicznej, lecz stwierdzili u niego pewną sztywność dostosowania psychiki do nowych okoliczności i warunków życia właściwą wiekowi tudzież cechy psychiczne nieufności, podejrzliwości, a nawet epizodyczne nastawienia prześladowcze, wybuchowość i niepohamowaność reakcji. Według opinii biegłych cechy te można wiązać nie tylko z wiekiem Jana K., lecz także z jego alkoholizowaniem się i częściową głuchotą oraz z długotrwałym pobytem za granicą w innej sytuacji i warunkach, aniżeli te, które zastał w domu. Wobec "trudności dostosowania się" wynikającej z powyższych czynników, biegli uważali za wskazane czasowe otoczenie Jana K. czynnikiem doradczym w znaczeniu czasowego, częściowego ubezwłasnowolnienia dla umożliwienia rozwiązania aktualnych zagadnień życiowych i konfliktów majątkowych, których Jan K. należycie nie będzie mógł rozwiązać z powodu wyżej podanych właściwości i cech psychicznych. Biegli uznali za wskazane ponowne zbadanie po upływie dwóch lat stanu somatycznego i psychicznego Jana K. Biegli stwierdzili u niego brak objawów choroby psychicznej, stanów zejściowych po chorobie psychicznej itp. objawów, które pociągają za sobą całkowite ubezwłasnowolnienie.Sąd Wojewódzki zgodnie z wnioskiem prokuratora ubezwłasnowolnił częściowo Jana K. z powodu choroby psychicznej, podzielając zasadność powyższej opinii biegłych i uznając stwierdzone przez nich objawy za "w swoim rodzaju chorobowe".Od powyższego orzeczenia wnieśli rewizję Jan K. żądając oddalenia wniosku o ubezwłasnowolnienie i Zofia K. zmierzając do uzyskania całkowitego ubezwłasnowolnienia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I.Rewizję Zofii K. należało oddalić, gdyż zgodne opinie biegłych stwierdziły u Jana K. brak choroby psychicznej albo niedorozwoju psychicznego, wyłączających możność kierowania przez niego swoim postępowaniem. Zarzut naruszenia art. 9 przep. og. pr. cyw. jest przeto chybiony. Nadto Zofia K. w postępowaniu przed Sądem Wojewódzkim nie żądała całkowitego ubezwłasnowolnienia, co wskazuje na to, iż w wynikach postępowania dowodowego nie znajdowała podstaw do orzeczenia całkowitego ubezwłasnowolnienia.II.Natomiast rewizja Jana K. jest uzasadniona, gdyż częściowe ubezwłasnowolnienie go nastąpiło z naruszeniem art. 10 § 1 pkt 1) przep. og. pr. cyw. i z uchybieniem art. 218 § 1, 326 i 337 k.p.c. łącznie z art. 4 k.p.n. i art. 1 dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie (Dz. U. Nr 40, poz. 225; zmiany: Dz. U. z 1946 r. Nr 20, poz. 136, Nr 70, poz. 382 i z 1950 r. Nr 38, poz. 349). Z mocy art. 10 § 1 pkt 1) przep. og. pr. cyw. ubezwłasnowolnienie częściowe osoby pełnoletniej może nastąpić z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju psychicznego, jeżeli stan danej osoby nie wymaga całkowitego ubezwłasnowolnienia. Ustawa nie zna z góry określonego "czasowego", częściowego ubezwłasnowolnienia. W niniejszej zaś sprawie biegli uznali za wskazane "czasowe, częściowe ubezwłasnowolnienie" na przeciąg dwóch lat. Sąd Wojewódzki nie mógł więc podzielić zasadności tej opinii jako sprzecznej z prawem. Toteż wbrew stwierdzeniu "o podzieleniu" opinii biegłych Sąd Wojewódzki od niej odstąpił, gdyż orzekł nieograniczone co do czasu częściowe ubezwłasnowolnienie. Uzasadniony jest przeto zarzut rewizyjny, iż ustalenia zaskarżonego postanowienia o swoistych objawach chorobowych Jana K. sprzeczne są z opinią biegłych (art. 371 § 1 pkt 3) k.p.c. łącznie z art. 4 k.p.n.), którzy nie dopatrzyli się u Jana K. objawów choroby psychicznej. Nadto samo powołanie się na zasadność opinii biegłych nie wystarcza do uzasadnienia orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu, gdyż Sąd obowiązany jest ustalić ustawowe przesłanki ubezwłasnowolnienia. Przy swobodnej ocenie zjawisk składających się na stany psychopatologiczne Sąd może wyłącznie oprzeć się na opinii biegłych jako na jednym z dowodów podlegających ocenie Sądu, o ubezwłasnowolnieniu bowiem orzeka Sąd, a nie biegli, którzy wyrażają jedynie swoją opinię. Dlatego Sąd Wojewódzki w postanowieniu o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych nie miał podstaw do żądania uzasadnienia opinii, czy należy ubezwłasnowolnić Jana K. i takie niewłaściwe ujęcie tezy dowodowej mogło wpłynąć na to, iż biegli przenieśli punkt ciężkości swych rozważań na postulowany przez nich, a nie leżący w ich kompetencji wynik postępowania, zamiast zobrazować dokładnie przebieg oraz wynik badania. Zachodzi więc potrzeba zażądania od biegłych dodatkowych wyjaśnień (art. 218 § 1 i art. 299 k.p.c. łącznie z art. 4 k.p.n.) w celu ustalenia, czy stwierdzone w ich opinii właściwości cech psychicznych i "pewna sztywność dostosowania się psychiki" Jana K. do otoczenia są objawami chorobowymi, za jakie je uznał Sąd Wojewódzki bez bliższego uzasadnienia. Sąd Wojewódzki z uchybieniem art. 337 k.p.c. łącznie z art. 4 k.p.n. nie wskazał rodzaju tych objawów chorobowych. Zachodzi potrzeba uzyskania od biegłych dodatkowej opinii, czy i ewentualnie dlaczego wymienione cechy psychiczne w myśl art. 10 § 1 pkt 1) przep. og. pr. cyw. mogą uzasadniać ustalenie, że Jan K. znajduje się na takim poziomie rozwoju umysłowego, jak małoletni w wieku powyżej 13 lat (por. orzecz. S. N. z dnia 22 kwietnia 1952 r. C. 830/52, "Nowe Prawo" 1952, nr 10, s. 58).Sąd Wojewódzki z uchybieniem art. 326 k.p.c. łącznie z art. 4 k.p.n. orzekł częściowe ubezwłasnowolnienie mimo niewyjaśnienia sprawy w wyżej skazanym zakresie do stanowczego rozstrzygnięcia. Z mocy art. 383 k.p.c. łącznie z art. 4 k.p.n. i art. 1 cyt. dekretu w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie należało więc, uwzględniając rewizję Jana K., zaskarżone postanowienie o jego częściowym ubezwłasnowolnieniu uchylić i sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania przekazać. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki powinien również rozważyć zarzuty dotyczące pijaństwa i marnotrawstwa, których Sąd Najwyższy nie rozpoznał z uwagi na oparcie ubezwłasnowolnienia przez Sąd pierwszej instancji wyłącznie na chorobie umysłowej.III.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 26 czerwca 1952 r. zwolnił adwokata Stanisława K. z obowiązków doradcy tymczasowego i ponownie ustanowił doradcą Franciszka K.Na skutek zażalenia Jana K. w myśl art. 394 § 3 k.p.c. łącznie z art. 4 k.p.n. i art. 1 oraz 9 § 2 cyt. dekretu w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie należało to postanowienie zmienić i w miejsce Franciszka K. ustanowić ponownie adwokata Stanisława K. doradcą tymczasowym z przyczyn, dla których Sąd Wojewódzki już postanowieniem z dnia 26 czerwca 1952 r. zwolnił Franciszka K. ze stanowiska doradcy. Zachodzi bowiem kolizja interesów między ostatnio wymienionym a Janem K. Znajduje ona wyraz między innymi w popieraniu wniosku o ubezwłasnowolnienie przez Franciszka K., który zeznał, iż wywołał wszczęcie postępowania o ubezwłasnowolnienie i niezgodnie z rzeczywistością zeznał, że Jan K. wniósł o zezwolenie na sprzedaż części nieruchomości rzekomo dla uzyskania środków na odbudowę budynków, które po pożarze były już odbudowane. Następnie jednak Franciszek K. sprostował, że budynki nie były jeszcze wystawione, a tylko budulec na nie był przygotowany.Sąd Wojewódzki jako podstawę do ponownego ustanowienia Franciszka K. doradcą tymczasowym przytoczył, iż stany psychiczne Jana K. ulegają zmianom polegającym na pogorszeniu, wobec czego zachodzi potrzeba bardziej aktywnej opieki, której nie mógłby wykonywać adwokat. Powyższe okoliczności nie uzasadniają zmiany doradcy tymczasowego, gdyż:I.Sąd Wojewódzki z uchybieniem art. 337 łącznie z art. 4 k.p.n. nie przytoczył podstawy faktycznej ustalenia, że pogłębiają się dolegliwości psychiczne Jana K.,II.jeżeli adwokat nie może wypełniać obowiązków doradcy z braku bliższej styczności z Janem K., to ta przeszkoda w większym stopniu dotyczy Franciszka K. jako stale zatrudnionego w W.Sąd Najwyższy ustanawiając ponownie doradcę adwokata Stanisława K. kierował się tym, iż wymieniony pełnił już tę funkcję, jest więc obeznany ze stanem sprawy. Nie znaczy to jednak, aby nie zachodziła potrzeba otoczenia osoby i majątku Jana K. większą pieczą od udzielanej dotychczas przez doradcę tymczasowego. Pomocną w zakresie dokonania właściwego wyboru doradcy tymczasowego powinna być władza opiekuńcza w ramach nadzoru nad czynnościami doradcy tymczasowego. Z akt sprawy nie wynika, aby ten nadzór był sprawowany i aby Sąd Wojewódzki w myśl art. 9 § 1 cytowanego dekretu w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie z urzędu zawiadomił władzę opiekuńczą o ustanowieniu i odwołaniu doradcy tymczasowego.W braku przepisów szczególnych należy do doradcy tymczasowego stosować odpowiednio przepisy ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli. Z mocy art. 56 tej ustawy w braku przepisów szczególnych do spraw z zakresu kurateli stosuje się odpowiednio art. 34 i n. tejże ustawy obowiązujące w sprawach z zakresu opieki. Przepisy ostatnio wymienione stosuje się więc odpowiednio do spraw z zakresu omawianego doradztwa tymczasowego i dlatego art. 9 § 1 cytowanego dekretu w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie nakazuje z urzędu zawiadamiać o ustanowieniu i odwołaniu doradcy tymczasowego władzę opiekuńczą. Zawiadomienie służy między innymi temu, aby władza opiekuńcza wykonywała nadzór nad czynnościami doradcy tymczasowego analogicznie do nadzoru nad czynnościami kuratora. W trybie tego nadzoru może ujawnić się potrzeba ustanowienia aktywniejszego doradcy tymczasowego. Wówczas władza opiekuńcza powinna wystąpić do Sądu Wojewódzkiego prowadzącego postępowanie o ubezwłasnowolnienie o zmianę doradcy tymczasowego. Tej zmiany w razie uzasadnionej potrzeby wymieniony Sąd powinien dokonać z własnej inicjatywy.