I C 201/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny G. przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie i rentę, po rozpoznaniu rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi w Łodzi z dnia 4 listopada 1952 r., zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o rentę uchylił i w tym zakresie sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m. Łodzi do ponownego rozpoznania przekazał; w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowódka Helena G. domagała się od pozwanych Skarbu Państwa i Piotra R. renty po 100 zł miesięcznie oraz jednorazowego odszkodowania za krzywdę moralną w kwocie 3.000 zł. Na uzasadnienie żądania powódka przytoczyła, że dnia 11 lipca 1951 r. pozwany Piotr R., prowadząc jako kierowca samochód pozwanego Skarbu Państwa, spowodował zderzenie z drugim samochodem, na skutek czego mąż jej, Dionizy G., poniósł śmierć. Za czyn ten pozwany Piotr R. został skazany wyrokiem Sądu Powiatowego dla dzielnicy Śródmieście w Łodzi na jeden rok i sześć miesięcy więzienia. Ponieważ mąż powódki zarabiał 400 zł miesięcznie, z czego 200 zł wydawał na siebie, a 200 zł jej oddawał, obecnie zaś otrzymuje z ZUS tytułem renty wdowiej i wypadkowej tylko 93 zł miesięcznie, powódka domagała się od pozwanych wyrównania różnicy po 100 zł miesięcznie.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa, przy czym pozwany Piotr R. zarzucił, że powódka porzuciła męża na dwa miesiące przed śmiercią i nawet nie była na jego pogrzebie.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo, ustalając na podstawie zeznań świadka Bronisława G., że powódka na dwa miesiące przed wypadkiem opuściła męża i wyjechała w nieznanym kierunku, a następnie w liście podpisanym nazwiskiem panieńskim wyrzekła się go i nawet na pogrzebie nie była. W oparciu o te ustalenia oraz wychodząc z założenia, że renty mogą się domagać tylko osoby, które poszkodowany rzeczywiście utrzymywał, Sąd Wojewódzki uznał, że powódka nie ma prawa do renty, skoro sama zrezygnowała z utrzymania wspólnoty małżeńskiej. Z tych samych powodów powódka nie może domagać się odszkodowania za krzywdę moralną, skoro śmierci męża niewątpliwie boleśnie nie odczuła.Od tego wyroku powódka wniosła rewizję, zarzucając naruszenie prawa materialnego, sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału i uchybienia procesowe, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 162 § 2 k.z. osobom, do których utrzymywania zmarły był obowiązany z mocy ustawy i które rzeczywiście utrzymywał, zobowiązany do odszkodowania powinien wynagrodzić utracone korzyści przez wypłacanie renty, obliczonej między innymi stosownie do potrzeb poszkodowanego i dochodów zmarłego. Dionizy G., mąż powódki, byłby obowiązany z mocy art. 14 i 18 Kod. rodz. do jej utrzymania, jeśliby powódka z przyczyn od niej niezależnych nie była sama w stanie zdobyć środków na swe utrzymanie (orzeczenie Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 1/15 grudnia 1951 r., sygn. C. 15/51).Powódka twierdziła, że ze względu na stan zdrowia jest do pracy niezdolna, co wynikałoby także ze znajdującej się w aktach decyzji ZUS przyznającej powódce rentę inwalidzką. Sąd pierwszej instancji powinien był zatem tę okoliczność jako istotną dla sprawy dokładnie zbadać przeprowadzając potrzebne dowody także z urzędu (art. 236 k.p.c.), a skoro tego nie uczynił, naruszył art. 218 § 1 k.p.c.Ustalenie, że powódka samowolnie zerwała wspólność małżeńską, opuszczając męża, Sąd Wojewódzki oparł na zeznaniach jednego świadka Bronisława G., natomiast pominął dowód ze świadka Anny K. i powódki, który to dowód został powołany w celu ustalenia okoliczności, że powódka na wyraźne żądanie męża wyjechała się leczyć do swej rodziny.Powyższa okoliczność ma istotne znaczenie dla sprawy. Gdyby bowiem powódka wyjechała na żądanie męża albo została zmuszona do wyjazdu takim zawinionym zachowaniem się męża, które by usprawiedliwiało jej reakcję w postaci opuszczenia wspólnego mieszkania, mąż byłby nadal obowiązany do jej utrzymywania, o ile by ze względu na brak majątku i chorobę nie mogła się sama utrzymać.Z uwagi na pominięcie przez Sąd Wojewódzki powyższych dowodów oraz ograniczenie się do uznania, że samo zerwanie przez powódkę stosunków z mężem czyni zbędnym badanie przyczyn tego zerwania, stanowi naruszenie tak art. 218 § 1 i 223 § 1 k.p.c., jak i art. 162 § 2 k.z.Z dosłownej interpretacji art. 162 § 2 k.z. wynika, że prawo do renty mają tylko te osoby, które zmarły obowiązany był z mocy ustawy utrzymywać i które rzeczywiście utrzymywał.Ustawodawca ograniczając krąg osób uprawnionych do renty na skutek śmierci chciał nim objąć te osoby, które prawnie i faktycznie były dla zmarłego najbliższe, gdyż tylko one korzystają z prawa do utrzymania i tylko bliskie dla siebie osoby zmarły rzeczywiście utrzymywał. Do kręgu tych osób należy przede wszystkim żona. Państwo Ludowe, otaczając małżeństwo, jako podstawową komórkę społeczną, szeroką opieką, nakłada na małżonków, między innymi, obowiązek udzielania sobie pomocy oraz przyczyniania się do zaspokojenia wzajemnych potrzeb (art. 14 i 18 Kod. rodz.). Jeśli mąż uchyla się od tego obowiązku, żona nie traci prawa domagania się wypełnienia go i to swoje prawo może zrealizować w drodze egzekucji.Mając powyższe na uwadze nie można art. 162 k.z. tłumaczyć w ten sposób, aby małżonek, który na skutek zawinionego postępowania współmałżonka nie był przez niego faktycznie utrzymywany, choć przesłanki dostarczenia utrzymania istniały, pozbawiony był przewidzianego w powołanym przepisie odszkodowania (art. 1 przep. og. pr. cyw.).Z tych względów należało na podstawie art. 384 k.p.c. zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o rentę uchylić.Stanowisko Sądu pierwszej instancji, w części oddalającej powództwo o zadośćuczynienie za krzywdę moralną, jest uzasadnione, albowiem żądanie przez małżonka osoby zmarłej kwoty pieniężnej jako zadośćuczynienia za krzywdę moralną, z którą nie łączy się szkoda materialna nie podlegająca uwzględnieniu na podstawie art. 162 § 2 k.z., nie da się pogodzić z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, czemu Sąd Najwyższy dał już wyraz w orzeczeniu z dnia 1/15 grudnia 1951 r., sygn. C. 15/51, i dlatego skarga rewizyjna w tej części została oddalona.