C 15/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: p. o. Prezes W. Święcicki. Sędziowie: dr B. Dobrzański, M. Grudziński, dr J. Marowski (sprawozdawca), Z. Wasilkowska, dr J. Jodłowski (współsprawozdawca), S. Gross.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytania prawne wynikłe w sprawie z powództwa Haliny Sz. przeciwko Polskim Kolejom Państwowym o odszkodowanie:1) "Czy i ewentualnie w jakim rozmiarze może być zasądzona na podstawie art. 162 k.z. renta na rzecz małżonka zdolnego do samodzielnego utrzymania się?"2) "Czy stosowanie art. 166 k.z. jako podstawy zasądzenia na rzecz najbliższych członków rodziny zmarłego zadośćuczynienia za krzywdę moralną jest sprzeczne z zasadami ustroju Państwa Ludowego, względnie czy i ewentualnie w jakich warunkach żądanie przyznania takiego zadośćuczynienia najbliższym członkom rodziny zmarłego narusza zasady współżycia społecznego w Państwie Ludowym?"3) "Czy zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i krzywdą moralną w przypadku uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (art. 165 k.z.), a w razie odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie, również zadośćuczynienie za krzywdę moralną w przypadku pozbawienia życia (art. 166 k.z.) może być przyznane od osób, których odpowiedzialność za szkodę opiera się: a) na zasadzie ryzyka (art. 152 i 153 k.z.), b) na zasadzie art. 144 k.z. i c) na zasadzie art. 145 k.z.?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następujące zasady prawne:1) "Małżonkowi zdolnemu do samodzielnego utrzymania się renta na podstawie art. 162 § 2 k.z. nie należy się poza przypadkiem, gdy zmarły małżonek był obowiązany utrzymywać pozostałego przy życiu małżonka w całości lub częściowo na skutek potrzeby osobistych jego starań o wychowanie dzieci i pracy jego w gospodarstwie domowym (art. 18 kod. rodz.), o ile ta potrzeba istnieje nadal. Poza tym nie jest wyłączona możliwość zasądzenia renty na czas stosowny w analogicznym zastosowaniu art. 162 § 3 k.z.; w szczególności będzie usprawiedliwione zasądzenie renty na czas potrzebny do uzyskania lub uzupełnienia kwalifikacji zawodowych pozostałego małżonka".2) "Zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną na rzecz członków rodziny zmarłego należy uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, chyba że z krzywdą moralną łączy się szkoda materialna nie ulegająca zasądzeniu z mocy art. 162 k.z.".3) "Nie jest wyłączone zasądzenie zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne lub krzywdę moralną od osób, których odpowiedzialność uzasadniają przepisy art. 152 i 153 k.z. lub art. 144 i 145 k.z.".Uzasadnienie faktyczneI.Wynagrodzenie utraconych korzyści przez wypłacanie renty należy się z mocy art. 162 § 2 k. z. osobom, do których utrzymywania zmarły obowiązany był z mocy ustawy i które rzeczywiście utrzymywał.Do takich osób, według stanu prawnego, który ustawodawca w przepisie powyższym miał na uwadze, należeć mogła żona zmarłego, skoro przepisy obowiązujące w chwili wydania k.z. przewidywały obowiązek męża utrzymywania żony, i to bez względu na to, czy była ona zdolna do pracy. To założenie nie jest już aktualne pod rządem kodeksu rodzinnego. Kodeks ten nie zna bowiem obowiązku utrzymywania żony przez męża, lecz przyjmując zasadę całkowitego równouprawnienia małżonków stanowi, że oboje małżonkowie są obowiązani, według zasad wskazanych w art. 18 kod. rodz., przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli.Z reguły wiec żonie zdolnej do pracy nie może być przyznana renta na podstawie art. 162 § 2 k.z., z uwagi na całkowitą zmianę sytuacji prawnej, do której przepis ten był dostosowany.Podobną zasadę niedopuszczalności przyznania renty z art. 162 § 2 k. z. należy oczywiście z tych samych względów przyjąć również w stosunku do pozostałego przy życiu męża.O ile chodzi o małżonka zdolnego do pracy, którego dotyczy postawione pytanie, odmiennego rozstrzygnięcia wymaga kwestia dopuszczalności renty z art. 162 § 2 k.z. w przypadku, gdy małżonek taki czynił zadość swemu obowiązkowi przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny przez osobiste starania o wychowanie dzieci i pracę we wspólnym gospodarstwie. W takim bowiem razie z mocy art. 18 kod. rodz. drugi małżonek obowiązany był do dostarczania środków utrzymania dla całej rodziny, a więc i dla współmałżonka, a tym samym w rozważanym zakresie zachodzi sytuacja w ostatecznym wyniku częściowo podobna do tej, jaką w myśl przytoczonych wyżej wyjaśnień miał na względzie ustawodawca w art. 162 § 2 k.z.Z powyższych założeń wynika, że renta z art. 162 § 2 k.z. może należeć się zdolnemu do pracy małżonkowi zmarłego tylko w przypadku, gdy zmarły obowiązany był w chwili śmierci do dostarczania drugiemu małżonkowi środków utrzymania w okolicznościach wyżej przytoczonych i obowiązek ten rzeczywiście wykonywał.Z mocy art. 162 § 2 k.z. renta przysługuje tylko na okres prawdopodobnego czasu trwania prawa do alimentacji. W omawianym przypadku renta zatem należeć się będzie tylko na czas, przez jaki będzie celowe i konieczne zajmowanie się przez pobierającego rentę małżonka całkowicie lub w znacznej części dziećmi i gospodarstwem domowym. Przeciętnie rzecz ujmując, można przyjąć, że z chwilą, gdy dzieci osiągną wiek pozwalający na umieszczenie ich w przedszkolu, a oddanie ich do przedszkola jest w danych okolicznościach możliwe, wychowywanie ich wyłącznie w domu jest mniej celowe. Odpadnięcie w takim przypadku potrzeby renty dla pozostałego małżonka może w miarę okoliczności uzasadnić podwyższenie renty dzieci.Jeżeli pozostałemu małżonkowi stosownie do powyższych wyjaśnień nie przysługuje renta na zasadzie art. 162 § 2 k.z., ale zmarły małżonek dobrowolnie pokrywał jego potrzeby i stale dostarczał mu utrzymania całkowicie lub częściowo, sąd może przyznać rentę z mocy art. 162 § 3 k.z., jeśli odpowiadać to będzie zasadom współżycia społecznego w Państwie Ludowym; pozostały małżonek bowiem powinien być uważany za osobę bliską zmarłemu w rozumieniu wspomnianego przepisu. Renta może mu być przyznana na czas prawdopodobnej długości życia zmarłego małżonka lub na czas krótszy.Należy tu w szczególności mieć na uwadze, że podjęcie pracy zarobkowej przez małżonka pozostałego przy życiu, nawet wówczas, gdy w zasadzie jest zdolny do samodzielnego utrzymania się, nie zawsze będzie od razu możliwe. Stać temu może w szczególności na przeszkodzie brak kwalifikacji zawodowych, nie nabytych bądź nie rozwiniętych na skutek pracy domowej i przy wychowaniu dzieci; brak ten jest tym trudniejszy do usunięcia, im starszy jest małżonek pozostały przy życiu. W tych przypadkach za zgodne z zasadami współżycia społecznego trzeba uznać zasądzenie na rzecz małżonka pozostałego przy życiu, mimo iż potencjalnie jest on zdolny do samodzielnego utrzymania się, renty na czas potrzebny do uzyskania lub uzupełnienia kwalifikacji zawodowych w stopniu umożliwiającym uzyskanie odpowiedniej pracy. W wyjątkowych przypadkach trudność uzyskania kwalifikacji zawodowych może uzasadniać nawet zasądzenie stałej renty.II.Zadośćuczynienie za krzywdę moralną jest przede wszystkim pewnego rodzaju wynagrodzeniem szkody niematerialnej, moralnej, polegającej na cierpieniu psychicznym. Niewspółmierność pomiędzy niematerialną szkodą a materialnymi środkami, przy pomocy których mogłaby być wynagradzana, pozwala tylko na wynagrodzenie jej pośrednie, przybliżone.Takie wynagrodzenie krzywdy moralnej przez środki materialne zmierzać może jedynie do pewnego zrównoważenia doznanej przez pokrzywdzonego przykrości zadowoleniem, jakiego dostarczy mu zasądzona z tytułu zadośćuczynienia kwota pieniężna. Kwota ta może stanowić źródło powstania lub powiększenia majątku pokrzywdzonego bądź też być przeznaczona na nabycie przedmiotów osobistego użytku lub wprost na zwiększenie bezpośredniej konsumpcji osoby, która doznała krzywdy moralnej. Satysfakcja z powiększenia majątku odpada w ustroju demokracji ludowej ze względów zasadniczych. Pozostaje satysfakcja ze zwiększonej konsumpcji, która w zasadzie nie budzi zastrzeżeń, gdy chodzi o wyrównanie osobistych cierpień fizycznych czy krzywdy moralnej związanej bezpośrednio z własną osobą. Poczucie socjalistycznej moralności razi natomiast myśl o możliwości wyrównywania przykrości doznanej przez śmierć drogiej osoby zwiększonymi wydatkami konsumpcyjnymi. Dlatego zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną z art. 166 k.z. na rzecz najbliższych członków rodziny należy uznać z reguły za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Natomiast z braku powyższych przesłanek nie może być uznane za sprzeczne z tymi zasadami zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną z mocy art. 166 k.z. nie na rzecz najbliższych członków rodziny, lecz na rzecz wskazanej przez nich instytucji.Należy jednak zważyć, że śmierć człowieka może wyrządzić osobom pozostałym różnego rodzaju szkody materialne, nieraz trudno uchwytne, których nie pozwalają zaspokoić stosunkowo wąskie ramy art. 162 k.z. Jeżeli szkoda taka istnieje, a zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną jej nie przewyższa, pokrzywdzony w rzeczywistości obróci otrzymaną sumę na pokrycie szkody materialnej. W tym przypadku zastrzeżenia przeciwko wynagrodzeniu krzywdy moralnej odpadają. Przykładem takiej szkody materialnej może być szkoda, jaka powstaje dla rodziców na skutek śmierci dziecka, od którego w niedługim czasie mogli oczekiwać pomocy w starości. Okoliczność, że dziecko jeszcze tej pomocy nie świadczyło, nie pozwoliłaby zasądzić renty z art. 162 § 2 k.z.W takim jednak przypadku szkodę powyższą traktować należy tylko jako przesłankę dopuszczającą w drodze wyjątku przyznanie zadośćuczynienia za krzywdę moralną, którego wysokość powinna być określona przy uwzględnieniu poprzednich rozważań w tym przedmiocie, prowadzących do wniosku, że zadośćuczynienie to musi być z reguły umiarkowane.III.Systematyka rozdziału IV k.z., w szczególności zamieszczenie przepisów o odszkodowaniu, między innymi przepisów o zadośćuczynieniu za krzywdę moralną, po przepisach o odpowiedzialności za szkodę nakazuje uznać, że przepisy o odszkodowaniu dotyczą wszystkich przypadków odpowiedzialności za szkodę, chyba że przepis szczególny stanowi co innego. Brak przepisu, który by wyłączał zadośćuczynienie za krzywdę moralną w przypadkach odpowiedzialności z art. 152, 153, 144 i 145 k.z., przesądza odpowiedź na trzecie pytanie prawne.Mogłaby nasunąć się wątpliwość, czy żądanie zadośćuczynienia za krzywdę moralną jest usprawiedliwione, gdy odpowiedzialność za szkodę nie zależy od winy sprawcy, jak to ma miejsce w przypadkach przewidzianych w art. 152 i 153 k.z. Wątpliwość taka nie byłaby jednak uzasadniona z uwagi na brak przepisu wyłączającego zadośćuczynienie, gdy nie ma winy, co wskazuje na to, że nie było zamiarem ustawodawcy utożsamianie zadośćuczynienia z pokutnem czy karą cywilną.Jeśli chodzi o pozostałe przypadki odpowiedzialności, o których mowa w pytaniu, trzeba mieć na uwadze, że odpowiedzialność z art. 144 § 1 k.z. jest, jak z treści tego artykułu wynika, odpowiedzialnością z domniemanej winy w wyborze, odpowiedzialność zaś z art. 145 k.z. za czyny podwładnych uzasadniona jest domniemaną winą pracodawcy w wyborze lub nadzorze podwładnego, przy czym z mocy ustawy domniemanie to nie może być obalone (zob. "Uzasadnienie projektu kodeksu zobowiązań" do art. 145).Należy ponadto podkreślić, że nałożenie na właścicieli przedsiębiorstw, zakładów i środków komunikacji wprawianych w ruch za pomocą sił przyrody odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę niezależnie od winy i zrównanie w ten sposób ich odpowiedzialności z odpowiedzialnością za winę, uzasadnione było zwiększonym niebezpieczeństwem dla ogółu ruchu takich przedsiębiorstw (por. "Uzasadnienie projektu kodeksu zobowiązań").Wprawdzie Państwo Ludowe kładzie szczególny nacisk na zmniejszenie niebezpieczeństwa wynikającego z korzystania z sił przyrody zarówno przez popieranie wynalazczości w tym zakresie, jak i przez jak najpełniejsze stosowanie zdobyczy nauki i techniki, niemniej niebezpieczeństwo wynikające z korzystania z sił przyrody jeszcze istnieje i dlatego stosowanie tej zasady odpowiedzialności w zmienionym ustroju jest nadal usprawiedliwione. Zważyć ponadto należy, że zmniejszenie niebezpieczeństwa wynikającego z korzystania z sił przyrody jest w znacznym stopniu zależne od właściwej organizacji pracy i doboru pracowników, tj. czynników w wysokim stopniu zależnych od przedsiębiorstwa korzystającego z sił przyrody. Ograniczenie odpowiedzialności takiego przedsiębiorstwa przez eliminacje zadośćuczynienia za krzywdę moralną byłoby czynnikiem nie sprzyjającym maksymalnym wysiłkom przedsiębiorstwa dla zmniejszenia nieszczęśliwych wypadków.Nie można też podzielić słuszności wypowiadanego w orzeczeniach niektórych sądów poglądu, jakoby zasądzenie zadośćuczynienia za krzywdę moralną od jednostek gospodarki uspołecznionej, a zwłaszcza od przedsiębiorstw państwowych, kolidowało z planową działalnością tych jednostek. Zgodnie bowiem z zasadami rozrachunku gospodarczego, umiarkowane wydatki z tego tytułu powinny być uwzględnione w planach finansowych jednostek gospodarki uspołecznionej, na co zwłaszcza wskazuje obciążający takie jednostki obowiązek zawierania w określonych warunkach umów w przedmiocie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (por. pismo okólne PKPG z dnia 22 grudnia 1949 r. - Biuletyn PKPG Nr 2/1950, str. 26).Z powyższych rozważań wynika, że zasądzenie zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną od osób, których odpowiedzialność opiera się na art. 152, 153, 145 i 144 k.z., nie jest wyłączone.Przy ocenie, czy żądanie zadośćuczynienia jest usprawiedliwione, sąd powinien mieć na uwadze art. 165 k.z., a w szczególności użyte w nim słowo "może", i rozważyć wszystkie okoliczności sprawy, a zwłaszcza stopień cierpień poszkodowanego, jego sytuację materialną, możliwe przyczynienie się jego do powstania szkody; ocena tych okoliczności mogłaby doprowadzić nawet do oddalenia żądania zadośćuczynienia.Od właściwej oceny wszystkich okoliczności sprawy zależy również ustalenie wysokości zadośćuczynienia. Należy przy tym pamiętać, że tak jak znaczne natężenie winy sprawcy może mieć wpływ na podwyższenie zadośćuczynienia, podobnie w przypadkach odpowiedzialności z art. 152 i 153 k.z. brak winy może wpłynąć na obniżenie jego wysokości, a to niezależnie od ogólnej zasady przyjmowanej już niejednokrotnie przez Sąd Najwyższy, że zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną powinno być umiarkowane.