I CO 70/54

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z wniosku Zygmunta K. o stwierdzenie praw do spadku po Helenie K. i Eugenii K.:"Czy prawa do części spadku, które traci z mocy art. XXI przep. wpr. pr. spadk. spadkobierca ustawowy, przypadają małżonkowi spadkodawcy czy Skarbowi Państwa?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Prawo do części spadku, które traci z mocy art. XXI przep. wpr. pr. spadk. spadkobierca ustawowy przypadają osobie, której by przypadła ta część spadku według prawa obowiązującego do dnia 31 grudnia 1946 r. na wypadek, gdyby spadkobierca nie żył w chwili otwarcia spadku. Jeśli jednak spadkobierca, któremu ta część przypadałaby, nie jest spadkobiercą ustawowym według prawa spadkowego, część ta przypada Skarbowi Państwa".Uzasadnienie faktyczneW porównaniu z prawem uprzednio na ziemiach polskich obowiązującym prawo spadkowe z 1946 r. (Dz. U. Nr 60, poz. 328) wprowadziło zmiany w zakresie dziedziczenia ustawowego, szczególnie istotne na terenie mocy obowiązującej kodeksu Napoleona i cz. I t. X Zb. pr. Zgodnie jednak z zasadą wyrażoną w art. 4 dawnych i w art. 2 obecnie obowiązujących przepisów ogólnych prawa cywilnego art. XVIII przep. wpr. pr. spadk. stanowi, że "w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy".Nie do przyjęcia było jednak utrzymywanie w ciągu czasu bliżej nieokreślonego, ale w każdym razie trwającego dość długo, bo do chwili likwidacji spadków otwartych przed dniem 1 stycznia 1947 r., dwóch reżimów prawnych w zakresie dziedziczenia, z których każdy opiera się na odmiennych założeniach ideologicznych. Celem uniknięcia tej sytuacji ustawodawca w art. XXI przep. wpr. pr. spadk. zakreślił osobom, które według tego prawa nie byłyby spadkobiercami ustawowymi, termin dwuletni dla zachowania "kroków pilności" wobec spadku, który otworzył się przed dniem 1 stycznia 1947 r.W orzeczeniu z dnia 6 grudnia 1951 r. C. 1933/51 ("Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego" z 1952 r., poz. 60) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że do utraty praw do spadku przewidzianej w art. XXI przep. wpr. pr. spadk. należy odpowiednio stosować zasadę wyrażoną w art. 43 § 1 tego prawa w stosunku do odrzucenia spadku, że więc spadkobiercę, który utracił prawa do spadku w sposób unormowany w art. XXI przep. wpr. pr. spadk., należy traktować tak, gdyby nie żył w chwili otwarcia spadku.Przytoczony pogląd Sądu Najwyższego uznać należy za trafny, a jego zastosowanie do omawianego zagadnienia wywołuje ten skutek, że z kręgu spadkobierców ustawowych, powołanych w myśl przepisów dotychczasowych do spadku otwartego przed dniem 1 stycznia 1947 r., ubywają osoby, które wprawdzie dziedziczyły według powyższych przepisów, gdyby dokonały "kroków pilności", w myśl prawa spadkowego jednak nie dziedziczą. Ponieważ zaś regułą jest (art. XVIII przep. wpr. pr. spadk.), że w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, przeto spadek lub jego część zamiast osobie, która utraciła swe prawa w myśl art. XXI tych przepisów, przypadnie w zasadzie temu, kto dziedziczyłby wedle powyższego prawa, tj. według prawa dotychczasowego. Przy zbiegu więc spadkobierców, z których jedni dziedziczą według nowego prawa, inni zaś do rzędu spadkobierców ustawowych w myśl tego prawa nie należą i "kroków pilności" z art. XXI przep. wpr. pr. spadk. nie dokonali, przypadającą tym ostatnim część spadku dziedziczą pozostali spadkobiercy według zasad prawa dotychczasowego.W związku z przedstawionym składowi 7 sędziów pytaniem prawnym wymaga rozważenia sytuacja, gdy w stosunku do spadku otwartego przed dniem 1 stycznia 1947 r. zachodzi zbieg spadkobierców, którzy według prawa spadkowego z 1947 r. nie byliby spadkobiercami ustawowymi, przy czym jedni z nich dokonali, a inni omieszkali dokonać "kroków pilności" z art. XXI przep. wpr. pr. spadk.Gdyby omawianą sytuację oceniać tylko w płaszczyźnie zasady wyrażonej w art. XVIII przep. wpr. pr. spadk. można byłoby dojść do wniosku, że także wtedy następuje przyrost części spadku przypadającej osobie, która "kroków pilności" nie dokonała, na rzecz osoby nie będącej wprawdzie również spadkobiercą ustawowym według prawa spadkowego, ale która swoje prawa do spadku otwartego przed dniem 1 stycznia 1947 r. zachowała, stosując się do wymagań art. XXI przep. wpr. pr. spadk.Takie rozwiązanie prowadziłoby jednak do wyników niedopuszczalnych, sprzecznych z założeniami prawa spadkowego z 1946 r. Ograniczając znacznie krąg osób powołanych do spadku w charakterze spadkobierców ustawowych, prawo spadkowe uznaje dziedziczenie, a więc "apriopriację" bez pracy, za usprawiedliwione między innymi dlatego, że stanowi ono jeden z elementów umocnienia spoistości rodziny. Moment ten jednak odpada, gdy chodzi o spadkobranie osób, które nie dziedziczą według prawa spadkowego z 1946 r., a to z uwagi na odległy w takich przypadkach stopień pokrewieństwa między spadkodawcą i spadkobiercą. Założeniem art. XVIII przep. wpr. pr. spadk. było, aby w odniesieniu do spadków otwartych przed dniem 1 stycznia 1947 r. zachowane zostały prawa osób, które nie należą do rzędu spadkobierców ustawowych według prawa spadkowego, w żadnym jednak razie nie do przyjęcia byłaby taka wykładnia przepisów wprowadzających to prawo, wedle której powyższa kategoria spadkobierców mogłaby uzyskać w drodze spadkobrania więcej, aniżeli otrzymałaby według prawa dotychczasowego.Stąd też art. XVIII przep. wpr. pr. spadk. głosząc zasadę, że "w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy", zawiera jednocześnie zastrzeżenie - "o ile przepisy poniższe nie stanowią inaczej". Jednym z tych przepisów, który dotyczy omawianego zagadnienia, jest art. XXI tych przepisów. Normuje on sytuację osób, które nie dziedziczą według prawa spadkowego z 1946 r. i stanowi, że tracą one prawa spadkowe przysługujące im według prawa dotychczasowego w razie nie dokonania "kroków pilności". Zwraca uwagę sformułowanie, że spadkobiercy ci "tracą" prawa, jeśli "kroków pilności" nie dokonali, praw zatem "nie tracą", jeśli w stosunku do spadku okazali staranność w formie i czasie przez prawo przepisanych.Nie wynika z tego jednak, aby jeśli "kroków pilności" dokonali, nie tylko nie tracili własnych praw do spadku, ale ponadto zyskiwali dalsze prawa w drodze przyrostu praw tych spadkobierców, którzy je utracili na podstawie art. XXI przep. wpr. pr. spadk. na skutek niedokonania "kroków pilności".Przytoczoną wyżej wykładnię art. XXI przep. wpr. pr. spadk. wspiera art. XXII tych przepisów. Stanowi on, że w razie wątpliwości czy ma być stosowane prawo dotychczasowe, czy też prawo spadkowe, stosuje się prawo spadkowe. Przepis ten wskazuje na dążenie, aby zagadnienia wątpliwe, występujące na tle przepisów przejściowych, rozstrzygane były w sposób, który by zapewnił w możliwie najszerszym zakresie realizację założeń nowego prawa w zakresie społeczno-gospodarczych funkcji dziedziczenia. Te zaś niewątpliwie sprzeciwiają się rozstrzygnięciu, aby spadkobierca powołany do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie prawa spadkowego, który według tego prawa nie byłby spadkobiercą ustawowym, otrzymał w spadku więcej, niż by mógł uzyskać pod rządem przepisów dotychczasowych.Takie rozstrzygnięcie jest więc tylko uzasadnione w stosunku do osoby, która należy do rzędu spadkobierców ustawowych według prawa spadkowego, w tym bowiem przypadku realizowane są zasady tego prawa. Dlatego też w razie braku spadkobierców ustawowych, którzy by korzystali z przyrostu według dawnego prawa i byli zarazem spadkobiercami według prawa spadkowego i przy zbiegu spadkobierców, którzy według tego prawa nie dziedziczą, część spadku utracona przez jednego z nich na skutek niedokonania przezeń "kroków pilności" przypada Skarbowi Państwa jako powołanemu w myśl prawa spadkowego do dziedziczenia w ostatniej kolejności.