IV CO 16/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wiktora O. o stwierdzenie praw do spadku po Janinie i Jerzym S., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy zasada prawna wyrażona w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15.I.-19.II.1956 r. 1 CO 70/54 (OSN 1956 r. poz. 4) ma zastosowanie w wypadku, gdy z mocy art. 753 kod. Nap. spadek dziedziczy ojciec w zbiegu z krewnymi bocznymi z linii matki, z których niektórzy objęli spadek, a inni utracili prawa do spadku na mocy art. XXI przep. wprow. prawo spadkowe? Czy w tym przypadku utracone przez spadkobierców prawa spadkowe przypadają Skarbowi Państwa?"uchwalił następującą odpowiedź:"W wypadku gdy z mocy art. 753 kod. Nap. spadek dziedziczy ojciec w zbiegu z krewnymi bocznymi z linii macierzystej, którzy nie są spadkobiercami ustawowymi według prawa spadkowego, z których niektórzy objęli spadek, a inni utracili prawa do spadku wobec nieziszczenia się przesłanek z art. XXI przep. wpr. pr. spadk., części spadku utracone przez tych ostatnich przypadają Skarbowi Państwa."Uzasadnienie faktyczneW sprawie z wniosku Wiktora O. o stwierdzenie praw do spadku po Jerzym S. Sąd Powiatowy w Rypinie ustalił, że po zmarłym w dniu 9.V.1946 r. Jerzym S. pozostali: ojciec Józef S. oraz bracia i siostry cioteczne, pochodzące od rodzeństwa matki zmarłego Janiny z N. S., a mianowicie dzieci: Czesławy z N. O. - siostry Janiny S., Kazimiery z N. D. - siostry Janiny S. i Mieczysława N. - brata tejże Janiny S.Według dalszych ustaleń Sądu z liczby rodzeństwa ciotecznego spadkodawcy objęli spadek po nim: Halina J., Łucja O., Alicja W., Janina W., Hilary O. i Wiktor O., natomiast pozostali bracia i siostry cioteczne, a mianowicie Jadwiga W., Witold N. Danuta Ż., Erazm O., Maria K. oraz Felicja, Franciszka, Ewa i Eulalia D. nigdy spadku nie objęli, ani też nie wnosili w ustawowym terminie o stwierdzenie praw do spadku.W związku z tym i na podstawie art. 746 k. N. i art. XXI przep. wpr. pr. spadk. Sąd Powiatowy w Rypinie stwierdził, że spadek po zmarłym Jerzym S. przeszedł w drodze dziedziczenia ustawowego na ojca Józefa S. w połowie i na rodzeństwo cioteczne: H. J., Ł. O., A. W., J. W., H. O. i W. O. w 1/12 części spadku na każde z nich.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji uczestników postępowania Józefa S. i Hilarego O., Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienie prawne, streszczone w pytaniu prawnym na wstępie uchwały.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego budzi wątpliwości to, dlaczego nie na rzecz wstępnego, lecz na rzecz Skarbu Państwa miałyby przechodzić udziały tych spadkobierców, którzy utracili swe prawa do spadku na zasadzie art. XXI przep. wpr. pr. spadk. w zbiegu z innymi współspadkobiercami w tym samym stopniu, którzy zachowali swe prawa, skoro w razie utraty praw przez wszystkich spadkobierców z linii bocznej cały spadek na mocy art. 755 k. N. przypadłby na rzecz tego wstępnego.Zagadnienie dziedziczenia ustawowego Skarbu Państwa w stosunku do spadków otwartych przed 1.I.1947 r. i w tej dacie wakujących unormowały przepisy wprowadzające prawo spadkowe w art. XX odmiennie, aniżeli przewidywało prawo dotychczasowe. Jednocześnie - mając na celu zachowanie praw niektórych spadkobierców, które przysługiwałyby im według przepisów dotychczasowych, mimo że nowe prawo takich praw im nie zapewniało - ustawodawca w art. XX § 2 tych przepisów utrzymał w mocy prawa spadkowe wymienionych spadkobierców, pod warunkiem jednak ziszczenia się przesłanek z art. XII tychże przepisów.Interpretując powyższe przepisy, Sąd Najwyższy w orzeczeniach z dnia 10.XI.1950 r. ŁC 1082/50 (ZO poz. 262/1951) i z dnia 9.XII.1951 r. C 1533/51 (ZO poz. 60 z 1952 r.) zajął stanowisko, że Skarb Państwa wstępuje zawsze w miejsce osób, które prawa do dziedziczenia utraciły na skutek niespełnienia przesłanek z art. XXI przep. wpr. pr. spadk.Wynika to, zdaniem Sądu Najwyższego, z prawidłowej wykładni art. XXI przep. wpr. pr. spadk. w związku z normą art. XX tychże przepisów, która nie może prowadzić do powiększenia uprawnień spadkobiercy poza granice zakreślone prawem dotychczasowym.Ta ograniczająca prawa spadkobierców wykładnia doznała modyfikacji w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego I CO 70/54 z dnia 15.I.-19.II.1955 r. (OSN z 1956 r. poz. 4) na korzyść osób, które również prawo spadkowe zalicza do rzędu spadkobierców ustawowych, ale tylko i wyłącznie wówczas, gdy część spadku utracona przez spadkobiercę, który omieszkał dokonać czynności z art. XXI przep. wpr. pr. spadk., przypadałaby im według prawa dotychczasowego.W powołanej uchwale, wpisanej do księgi zasad prawnych, wyrażono mianowicie pogląd, że prawa do części spadku, które z mocy art. XXI przep. wpr. pr. spadk. traci spadkobierca ustawowy, przypadają osobie, której by przypadła ta część spadku według prawa obowiązującego do dnia 31.XII.1946 r. na wypadek, gdyby spadkobierca nie żył w chwili otwarcia spadku. Jeśli jednak spadkobiercą, któremu ta część przypadałaby, nie jest spadkobiercą ustawowym według prawa spadkowego, to część ta przypada Skarbowi Państwa.Nadmienić należy, że cytowana uchwała, jak to wynika z treści pytania postawionego Sądowi Najwyższemu, zapadła w związku z rozważaniem sytuacji, gdy w stosunku do spadku otwartego przed 1.I.1947 r. zachodził zbieg praw spadkobiercy uznawanego również przez prawo spadkowe za spadkobiercę ustawowego (małżonka) z prawami spadkobierców, którym prawo spadkowe z 1946 r. praw spadkobiercy ustawowego nie przyznało, a więc sytuacji podobnej do rozważanej w sprawie niniejszej.Z cytowanej uchwały i jej uzasadnienia wynika zasada, że jeśli spadkobierca powołany według dotychczasowego prawa, ale nie będący spadkobiercą ustawowym według prawa spadkowego, nie dopełnił "kroków pilności" z art. XXI przep. wpr. pr. spadk., to część spadku utracona przez niego przypada pozostałym spadkobiercom wyłącznie wówczas, gdy odpowiadają oni następującym warunkom: że dziedziczyliby tę część według prawa dotychczasowego oraz że są powołani do spadku również według prawa spadkowego. Jest bowiem regułą (art. XVIII przep. wpr. pr. spadk.), że w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, wobec czego część spadku utracona przez spadkobiercę w myśl art. XXI tych przepisów przypaść powinna w zasadzie temu, kto dziedziczyłby tę część według prawa dotychczasowego. W tym zakresie prawo spadkowe żadnych zmian nie wprowadziło, w szczególności brak podstaw do przyjęcia, by przy istnieniu spadkobierców bocznych z jednej linii części utracone przez niektórych tylko z nich przyrastały wbrew art. 755 k. N. na rzecz spadkobiercy z drugiej linii.Z drugiej strony natomiast, utracona z mocy art. XXI przep. wpr. pr. spadk. część spadku przypada zawsze Skarbowi Państwa, jeżeli pozostali spadkobiercy, którym według dotychczasowego prawa ta część przypadałaby, nie są spadkobiercami ustawowymi według prawa spadkowego, a do części spadku im przypadającego doszli tylko dlatego, że dopełnili czynności przewidzianych w art. XXI przep. wpr. pr. spadk. Jak wyjaśnił bowiem Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale oraz w poprzednich orzeczeniach, realizacja założeń nowego prawa spadkowego w zakresie społeczno-gospodarczych funkcji dziedziczenia nie pozwala na przyjęcie takiej wykładni przepisów wprowadzających to prawo, według której spadkobierca, który nie należy do rzędu spadkobierców ustawowych według prawa spadkowego, mógł uzyskać w drodze spadkobrania więcej, aniżeli otrzymałby według prawa dotychczasowego.Powyższe podstawowe założenia prawa spadkowego wyjaśniają podniesione w postanowieniu Sądu Wojewódzkiego wątpliwości i uzasadniają udzielenie na postawione pytanie odpowiedzi zawartej w sentencji uchwały.W świetle bowiem przytoczonych rozważań, w sytuacji, gdy do spadku otwartego przed 1.I.1947 r. przychodzi ojciec w zbiegu z krewnymi bocznymi z linii macierzystej, z których niektórzy tylko utracili prawa do spadku z mocy art. XXI przep. wpr. pr. spadk., utracone przez nich części spadku nie mogłyby przypaść na rzecz ojca, lecz przyrosłyby na rzecz pozostałych spadkobierców w tym samym stopniu (art. 786 k. N.), co byłoby, jak wskazano wyżej, niedopuszczalne i sprzeczne z założeniami prawa spadkowego, wobec czego części te dziedziczy Skarb Państwa.