I CR 112/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: Fr. Wesely, W. Kuryłowicz (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Dariusza O. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - I Inspektorat w L. o 15.000 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia 24 października 1977 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w Lublinie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia wniosków stron o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktyczneRoman O. został ubezpieczony w Państwowym Zakładzie Ubezpieczeń (PZU) na podstawie umowy, zawartej na ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia rodzinnego na życie (typ D) zatwierdzonych przez Ministra Finansów decyzją z dnia 7.VIII.1973 r. W związku ze zgonem ubezpieczonego (w dniu 10.II.1975 r.) PZU wypłacił odpowiednie świadczenie, wobec niewskazania przez ubezpieczonego osoby uprawnionej do świadczenia, jego rodzicom jako zamieszkałym wspólnie z ubezpieczonym w dacie jego zgonu członkom jego rodziny (§ 6 ust. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia). W pozwie z dnia 18.VII.1977 r. powód (syn ubezpieczonego) wystąpił o zasądzenie od PZU tytułem należnego mu świadczenia, powołując się na umowę ubezpieczenia (§ 6 ust. 1 pkt 2 i § 11 ust. 2 pkt 1 ogólnych warunków ubezpieczenia), kwoty 15.000 zł z odsetkami i kosztami procesu. Sąd Rejonowy w Lublinie oddalił powództwo, skoro ubezpieczony od 1972 r. stale mieszkał tylko ze swymi rodzicami (w S.), mimo że był zameldowany wraz z żoną (także po orzeczeniu rozwodu w 1974 r.) i z powodem w innej miejscowości, ten zaś fakt, tj. wspólne zamieszkiwanie ubezpieczonego w dacie jego zgonu tylko ze swymi rodzicami, a nie z synem, wyłącza uprawnienie powoda do świadczenia ubezpieczeniowego (§ 12 ogólnych warunków ubezpieczenia). Rozpoznając rewizję powoda, Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 391 k.p.c. jako budzące poważne wątpliwości następujące zagadnienie prawne:"a) Czy określenie "wspólnego zamieszkiwania", obejmujące faktyczne zamieszkiwanie współubezpieczonego z ubezpieczonym oraz zameldowanie z nim na pobyt stały (§ 13 ogólnych warunków ubezpieczenia grupowego rodzinnego na życie - typ D), odnosi się wyłącznie do współubezpieczonego (§ 11 ogólnych warunków ubezpieczenia), czy też to określenie należy stosować również i do osób uprawnionych, wymienionych w § 6 tychże ogólnych warunków ubezpieczenia?b) W razie twierdzącej odpowiedzi: Czy oddzielny pobyt uprawnionego dziecka i ubezpieczonego jego ojca należy uznać za usprawiedliwiony w rozumieniu ust. 2 § 12 ogólnych warunków ubezpieczenia, skoro na skutek wyroku rozwodowego ubezpieczonego uprawnione jego dziecko ma ustalone faktyczne zamieszkanie przy swej matce, a ubezpieczony ojciec tegoż dziecka zamieszkał oddzielnie, lecz jest zameldowany na pobyt stały razem z dzieckiem?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, po przejęciu sprawy do rozpoznania, zważył, co następuje:Na skutek zawarcia umowy grupowego ubezpieczenia rodzinnego na życie na ogólnych warunkach ubezpieczenia (zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów z dnia 7 sierpnia 1973 r.) zostają objęci ubezpieczeniem zarówno sam ubezpieczony, jak i - stosownie do § 11 ust. 2 ogólnych warunków ubezpieczenia - osoby w tym przepisie wymienione (małżonek, dzieci, rodzice i in.) - jako współubezpieczeni, jeżeli czynią zadość warunkom w § 11, 12 i 13 określonym. Warunki te nie dotyczą uprawnionego. Uprawnionym do świadczenia ubezpieczeniowego jest w razie zgonu ubezpieczonego osoba imiennie przez niego wskazana (§ 5 ogólnych warunków ubezpieczenia), a w jej braku - stosownie do § 6 tychże ogólnych warunków - członkowie rodziny ubezpieczonego, zamieszkujący w dacie jego zgonu wspólnie z nim w kolejności w § 6 wskazanej, w ich braku zaś - spadkobiercy ustawowi ubezpieczonego (§ 7 ogólnych warunków ubezpieczenia). W razie zgonu współubezpieczonego (§ 11) uprawnionym do świadczenia jest ubezpieczony, w razie zaś jego wcześniejszej śmierci - osoby wymienione w § 6 i 7 w zw. z § 6 ogólnych warunków ubezpieczenia.W sprawie nie występuje zagadnienie uprawnień osoby współubezpieczonej po zgonie ubezpieczonego, lecz zagadnienie osób uprawnionych do świadczenia po zgonie ubezpieczonego (§ 6 ogólnych warunków ubezpieczenia).Zgodnie z powołanym przepisem § 6 uprawnionymi kolejno do świadczenia członkami rodziny ubezpieczonego są ci członkowie jego rodziny, którzy zamieszkiwali wspólnie z ubezpieczonym w dacie jego zgonu. Przepis § 6 nie zawiera odrębnego - dla właściwego stosowania tego przepisu - określenia pojęcia wspólnego zamieszkania. Określenie takie zawiera przepis § 12, dotyczący współubezpieczonego, stanowiąc w szczególności, że "za wspólne zamieszkanie uważa się faktyczne zamieszkiwanie współubezpieczonego z ubezpieczonym oraz zameldowanie z nim na pobyt stały", przy czym nie uważa się (§ 12 pkt 2) "za oddzielne zamieszkiwanie oddzielnego pobytu ubezpieczonego i współubezpieczonego, usprawiedliwionego takimi sytuacjami życiowymi, które nie pozwalają na wspólne zamieszkanie". Określenie pojęcia "wspólnego zamieszkiwania" w odniesieniu do współubezpieczonego (cyt. § 12) może być jednak - uwzględniając cel wchodzących w grę przepisów (uzyskania świadczenia przez uprawnionego i uznania danej osoby za objętą ubezpieczeniem w charakterze współubezpieczonego) - zastosowane (w drodze analogii) także do uprawnionego z § 6 ogólnych warunków ubezpieczenia, w szczególności w przypadku oddzielnego pobytu jego i ubezpieczonego (§ 12 pkt 2). Skoro bowiem możliwość oddzielnego pobytu uprawnionego i ubezpieczonego z przyczyn usprawiedliwionych takimi sytuacjami życiowymi, które nie pozwalają na wspólne zamieszkanie, nie jest także w przypadku § 6 wyłączona, brak zaś w tym zakresie - w postanowieniach ogólnych warunków ubezpieczenia - co do uprawnionego uregulowania takich sytuacji, to dopuszczalna i uzasadniona jest ocena tego rodzaju sytuacji na podstawie § 12 ust. 2, określającego skutek oddzielnego pobytu ubezpieczonego i współubezpieczonego dla stwierdzenia, czy mimo to mieszkają oni - w świetle ogólnych warunków ubezpieczenia - wspólnie czy też oddzielnie. Daleko idące podobieństwo (a w istocie nawet identyczność) sytuacji faktycznych - na tle wspólnego i oddzielnego zamieszkiwania - uprawnionego i ubezpieczonego (§ 6) oraz ubezpieczonego i współubezpieczonego (§ 11) stanowi dostateczną podstawę do stosowania (na zasadzie analogii) uregulowania z § 12 pkt 2 do takich samych sytuacji między uprawnionymi i ubezpieczonymi.Wymogi natomiast - w świetle ogólnych warunków ubezpieczenia - wspólnego faktycznego zamieszkania, niezbędne dla jego stwierdzenia, zostały określone odrębnie: dla uprawnionego i ubezpieczonego w § 6 (fakt samego tylko wspólnego zamieszkiwania), dla ubezpieczonego zaś i współubezpieczonego w § 12 ust. 1 (obok faktycznego zamieszkania także zameldowanie współubezpieczonego na pobyt stały). W tym więc zakresie analogia jest wyłączona.Wspólne zamieszkanie uprawnionego z ubezpieczonym (w dacie jego zgonu) ma zatem miejsce - stosownie do § 6 i 12 pkt 2 ogólnych warunków ubezpieczenia - wtedy, gdy: a) uprawniony faktycznie mieszka wspólnie z ubezpieczonym oraz b) gdy oddzielny pobyt uprawnionego i ubezpieczonego jest usprawiedliwiony taką sytuacją życiową, która nie pozwala na wspólne faktyczne zamieszkiwanie.Ustalenia wymaga zatem - w tym bowiem zakresie materiał procesowy sprawy nie był przedmiotem rozważań sądu orzekającego - czy w tym przypadku - z uwagi na oddzielny pobyt powoda w dacie zgonu ubezpieczonego, a przede wszystkim w związku z uregulowaniem sytuacji powoda w wyroku orzekającym rozwód małżeństwa jego rodziców - miało miejsce zamieszkiwanie, mimo oddzielnego pobytu, wspólnie z ubezpieczonym (w rozumieniu § 12 ust. 2), czy też zamieszkiwanie w świetle tego przepisu oddzielne.Z tych też względów należało uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, orzekając na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w zw. z art. 368 pkt 1 i 3 k.p.c. jak w sentencji.