III CZP 39/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Szachułowicz. Sędziowie SN: S. Dmowski, A. Wielgus (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja P. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - VII Inspektorat w Krakowie o wypłatę świadczenia ubezpieczeniowego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 2 września 1983 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 16 czerwca 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepis § 13 ust. 3 ogólnych warunków ubezpieczenia rodzinnego - Typ D - zatwierdzonych przez Ministra Finansów decyzją nr Fr GSU (4030 - Z/127/73 z dnia 7 sierpnia 1973 r.) ze zmianami zatwierdzonymi przez Ministra Finansów decyzją nr Fr GSU (4020/109/80 z dnia 29 grudnia 1980 r.), mówiący, że "jeżeli w jednym gospodarstwie domowym zamieszkują krewni w różnym stopniu, zmarłą osobę uważa się za będącą na utrzymaniu osoby posiadającej własne środki utrzymania w rozumieniu ust. 2, w kolejności według zasad obowiązku alimentacyjnego uregulowanego kodeksem rodzinnym i opiekuńczym", należy rozumieć jako zawierający jedynie domniemanie, które można obalić dowodem, że zmarły pomimo istniejącej sytuacji faktycznej był jednak na utrzymaniu osoby zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentowania, czy też przepis ten zawiera dowód, iż mieszkający z ubezpieczonym zmarły był jednak na jego utrzymaniu, jeżeli wprawdzie z nim mieszkał, ale wraz z nim mieszkała w tym samym gospodarstwie domowym także osoba posiadająca własne środki utrzymania, a zobowiązana do alimentowania zmarłego w bliższej kolejności niż ubezpieczony?"udzielił następującej odpowiedzi:Ubezpieczony w ramach grupowego ubezpieczenia rodzinnego jest uprawniony do dochodzenia świadczeń z tytułu śmierci członka rodziny wspólnie z nim zamieszkałego o dalszym stopniu pokrewieństwa, jeżeli bliższy członek rodziny zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności, pozostający w tej samej wspólności domowej, nie był w stanie zaspokoić środków utrzymania zmarłemu krewnemu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia pytanie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Powód był ubezpieczony w grupowym ubezpieczeniu rodzinnym na życie - typu D. Wraz z powodem mieszkał we wspólności domowej: jego dziadek Antoni H. i córka Antoniego H., a matka powoda Krystyna P. Dziadek powoda zmarł dnia 28.I.1982 r. Oboje, tj. dziadek i matka, przez szereg lat pozostawali na utrzymaniu powoda. Jednakże na 3 lata przed śmiercią Antoniego H. Krystyna P. podjęła pracę sprzątaczki w miejscowej Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska". Według twierdzeń powoda zmarły aż do momentu śmierci pozostawał nadal na jego utrzymaniu, mimo że jego córka Krystyna P. z chwilą podjęcia pracy zarobkowej posiadała własne środki utrzymania w rozumieniu ogólnych warunków ubezpieczenia. W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy w Krakowie zasądził od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - VII Inspektorat w K. na rzecz powoda kwotę 30.000 zł z tytułu świadczenia ubezpieczeniowego.Rozpoznając rewizję pozwanych Zakładów od tego wyroku, Sąd Wojewódzki w Krakowie przedstawił jako budzące poważne wątpliwości zacytowane na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Następstwem zawarcia umowy grupowego ubezpieczenia rodzinnego na życie na ogólnych warunkach ubezpieczenia (zatwierdzonych przez Ministra Finansów decyzją nr Fr GSU 4030 - Z/127/73 z dnia 7 sierpnia 1973 r. ze zmianami zatwierdzonymi przez tegoż Ministra decyzją nr Fr GSU 4020/109/86 z dnia 29 grudnia 1980 r.) jest objęcie ubezpieczeniem zarówno samego ubezpieczonego, jak i osób wymienionych w § 11 ust. 2 ogólnych warunków ubezpieczenia (małżonka, dzieci, rodziców, dziadków oraz krewnych, powinowatych i innych). Wypłata świadczenia w razie zgonu współubezpieczonego stosownie do treści § 13 ust. 1 i 3 następuje tylko wówczas, gdy współubezpieczony pozostawał na utrzymaniu ubezpieczonego, a gdy w jednym gospodarstwie domowym zamieszkują krewni w różnym stopniu, zmarłą osobę uważa się za będącą na utrzymaniu osoby posiadającej własne środki utrzymania w rozumieniu ust. 2, w kolejności według zasad obowiązku alimentacyjnego uregulowanego kodeksem rodzinnym i opiekuńczym. Paragraf 13 formułuje przesłanki konieczne do otrzymania świadczenia ubezpieczeniowego w sytuacji, gdy we wspólności domowej pozostają krewni różnego stopnia, i przy ustalaniu osoby zobowiązanej do alimentacji zmarłego, z którym łączy się świadczenie, odwołuje się do zasad zawartych w tej mierze w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Dlatego w razie wątpliwości, jakie mogą się wyłonić przy ustalaniu tych przesłanek, należy sięgnąć do unormowania kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.W k.r.o. wskazana jest wyraźnie kolejność, w jakiej obowiązek alimentacyjny powstaje (art. 128 k.r.o.), i jeśli uprawniony do alimentacji ma kilku zstępnych lub wstępnych, obowiązek alimentacyjny obciąża bliższego stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Tak więc bliższy stopniem krewny wyprzedza co do obowiązku alimentacyjnego wszystkich krewnych dalszych stopniem. Niezależnie jednak od tej zasady w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym unormowane zostały i te sytuacje, od których istnienia zależy powstanie obowiązku alimentacyjnego osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności.Artykuł 132 k.r.o. wymienia, że obowiązek alimentacyjny osoby w dalszej kolejności powstaje, gdy nie ma osób zobowiązanych w bliższej kolejności (albo w ogóle ich nie było, albo były, ale zmarły), osoby zobowiązane w bliższej kolejności do alimentacji istnieją i posiadają możliwość zadośćuczynienia obowiązkowi alimentacyjnemu, lecz uzyskanie od nich środków utrzymania jest niemożliwe, ponieważ są np. nieznane z miejsca pobytu, uzyskanie alimentów jest związane z nadmiernymi trudnościami (np. zamieszkują za granicą) lub też zapewnienie uprawnionemu środków utrzymania wiąże się z trudnościami wymagającymi znacznego upływu czasu. Ponadto obowiązek alimentacyjny osoby w dalszej kolejności zobowiązanej powstaje, gdy osoba w bliższej kolejności zobowiązana nie jest w stanie uczynić zadość obowiązkowi alimentacyjnemu bądź dlatego, że sama nie posiada odpowiednich środków utrzymania, bądź dlatego, że dysponuje środkami tak niewielkimi, iż wykonanie przez nią wiążącego obowiązku alimentacyjnego byłoby połączone z niemożnością zaspokojenia własnych najskromniejszych potrzeb, natomiast możliwości zarobkowe i majątkowe osób zobowiązanych w dalszej kolejności są o wiele większe, tak że mogą one dostarczyć środków utrzymania uprawnionemu. W takiej sytuacji osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności, jest od niego zwolniona, a obowiązek dostarczenia środków utrzymania uprawnionemu spada wówczas w całości na osoby zobowiązane w dalszej kolejności.Powyższe rozumowanie musi być osadzone w określonej sytuacji faktycznej, dlatego ubezpieczony w ramach grupowego ubezpieczenia rodzinnego na życie może skutecznie dochodzić świadczeń z tytułu śmierci członka rodziny wspólnie z nim zamieszkałego o dalszym stopniu pokrewieństwa, jeżeli wykaże, że bliższy krewny zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności, pozostający w tej samej wspólności domowej, nie był w stanie obowiązku tego wykonać i dostarczenie środków utrzymania spadło w całości na zobowiązanego do alimentowania w dalszej kolejności.Mając na uwadze powyższe zasady, Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.