I CR 1226/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Pawlak, H. Radzikowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Eleonory F. przeciwko Zjednoczeniu Instalacji Przemysłowych w W. o 14.000 zł, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 30 kwietnia 1957 r., zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego dla m. Białegostoku z dnia 17 grudnia 1956 r. uchylił i sprawę przekazał temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneEleonora F. wnosiła o zasądzenie od Zjednoczenia Instalacji Przemysłowych w W. sumy 14.000 zł tytułem odszkodowania za bezpodstawne wypowiedzenie jej umowy o pracę w okresie ciąży, ewentualnie o ponowne jej zatrudnienie z zapłatą odszkodowania za czas przerwy w pracy.W odpowiedzi na pozew pozwane Zjednoczenie wnosiło o oddalenie powództwa wyjaśniając, że przez cały okres trzech miesięcy biegu wypowiedzenia aż do ostatniego dnia powódka nie złożyła żądanego zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego stan ciąży, że już w okresie wypowiedzenia w czasie urlopu od dnia 11 maja 1956 r. rozpoczęła pracę w Miastoprojekcie, gdzie była zatrudniona do dnia 30 czerwca 1956 r., i że dopiero w dniu 8 czerwca 1956 r. nadesłała odpis zaświadczenia lekarskiego z daty 30 maja 1956 r.Sąd Powiatowy dla m. Białegostoku w Białymstoku powództwo oddalił. Sąd ustalił, że dyrektor Zjednoczenia zażądał od powódki złożenia zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego ciążę, jednakże powódka nie złożyła takiego świadectwa do ostatniego dnia wypowiedzenia. Zdaniem Sądu, po upływie tego terminu powódka nie może korzystać z ochrony z tytułu ciąży, przy czym podkreślono, że stanowisko takie zgodne jest z judykaturą i okólnikiem Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 24 lipca 1953 r ("Monitor Polski" Nr A-77, poz. 929).Sąd Wojewódzki w Białymstoku wyrokiem z dn. 30 kwietnia 1957 r. rewizję powódki oddalił stwierdzając, że powódka nie uczyniła zadość obowiązkowi przewidzianemu w art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. i że wypowiedzenie tym bardziej było skuteczne, że w chwili jego doręczenia powódce nie była ona w ciąży, a skutków jego nie mogły zniweczyć pogłoski szerzone przez powódkę o ciąży.Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną wniesioną w dniu 11 listopada 1957 r. Minister Sprawiedliwości. Rewizja, oparta na zarzutach naruszenia interesu Państwa Ludowego oraz obrazy art. 380 § 1 pkt 2 i 4 i art. 384 k.p.c. w związku z art. 236 § 1 i 326 k.p.c. i naruszenia art. 16 ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 28 kwietnia 1948 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 182), zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku, uchylenie wyroku Sądu Powiatowego dla m. Białegostoku z dnia 17 grudnia 1956 r. i przekazanie sprawy temuż ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jednym z zasadniczych założeń ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet jest zapewnienie kobiecie pracującej stabilizacji jej w pracy w okresie ciąży i porodu. Przepisy art. 16 ust. 3 i 4 ustawy mają na celu stworzenie gwarancji, że stosunek pracy nie będzie w tym okresie rozwiązany. Prawidłowe stosowanie art. 16 wymaga zawiadomienia pracodawcy o ciąży w czasie możliwie najszybszym, a więc wówczas, gdy stan ciąży zostaje niewątpliwie ujawniony. W zasadzie dla zachowania skutków prawnych wystarczające jest zawiadomienie, albowiem art. 16 nie wymaga złożenia zaświadczenia lekarskiego jako bezwzględnego dowodu, że pracownica jest w stanie ciąży, jednakże w sformułowaniu ust. 8 (tegoż artykułu) dotyczącego okresów stanu ciąży mieści się implicite obowiązek stwierdzenia świadectwem lekarskim samego stanu ciąży, a obowiązek ten powinien być wykonany o tyle, o ile pracodawca kwestionuje stan lub okres ciąży (por. orzecz. S.N. z dnia 5 stycznia 1952 r., sygn. C 668/51, OSN z 1953 r., poz. 66). W niniejszej sprawie żądanie złożenia świadectwa lekarskiego było w pełni uzasadnione, skoro wątpliwe jest, czy w momencie wypowiedzenia umowy o pracę powódka była w ciąży, natomiast zostało stwierdzone, że w ostatnim dniu okresu wypowiedzenia była dopiero w trzecim miesiącu ciąży, a więc w dacie zawiadomienia pracodawcy o ciąży stan ten nie był widoczny, przesłanka zaś ta nie odpadła przez cały czas wypowiedzenia. W tych warunkach uznać należy, że dopiero z chwilą złożenia świadectwa lekarskiego pracodawca mógł być związany ciążą powódki, powódka zaś mogła powołać się skutecznie na uprawnienia w związku z tym stanem jej przysługujące.Art. 16 ustawy w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet nie zawiera żadnego przepisu zakreślającego termin do zawiadomienia pracodawcy o stanie ciąży, należałoby więc przyjąć, że dokonanie tej czynności już po zakończeniu stosunku pracy nie pozbawia jej skutków prawnych w zakresie pozbawienia ważności wypowiedzenia umowy o pracę lub jej rozwiązania. Pogląd taki znajduje potwierdzenie w cytowanym wyżej orzeczeniu Sądu Najwyższego, w którym z momentem złożenia zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego stan ciąży Sąd Najwyższy wiąże tylko prawo do wynagrodzenia za okres przerwy w pracy powstałej na skutek późniejszego zgłoszenia ciąży, przyjmując jako zasadę, że w razie złożenia świadectwa po zakończeniu stosunku pracy powinien on być reaktywowany, a tym samym w razie niedopuszczenia wówczas pracownicy ciężarnej do pracy przysługuje jej odszkodowanie. Powołane przez Sąd Powiatowy przepisy okólnika Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 24 lipca 1953 r. w sprawie ochrony macierzyństwa pracownicy ("Monitor Polski" Nr A-77, poz. 926), ustalające w pkt 3, że "w każdym przypadku - dla zachowania uprawnień w zakresie zakazu zwolnienia z pracy - pracownica powinna przedstawić zaświadczenie lekarskie stwierdzające stan ciąży, przy umowie zawartej na czas nie określony - najpóźniej w ostatnim dniu okresu wypowiedzenia", nie mają znaczenia normy prawnej uchylającej lub ograniczającej uprawnienia przysługujące kobiecie pracującej na zasadzie ustawy w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet. Przepisy te mają raczej charakter instrukcyjny, czego wyrazem jest wyjaśnienie M.P. i Op.S. w piśmie z dnia 23 listopada 1955 r. Nr Po-170-89/53 (Prawo Pracy, Wydawn. Prawn., t. II, s. 269), że jeśli niedostarczenie we właściwym terminie zaświadczenia lekarskiego o stanie ciąży było spowodowane okolicznościami obiektywnymi, to po złożeniu zaświadczenia należy uznać rozwiązanie umowy o pracę za nieskuteczne i pracownicę nadal zatrudnić. Ministerstwo P. i Op.S. zajmuje więc w zasadzie stanowisko, że niezłożenie zaświadczenia w ostatnim dniu obowiązywania umowy o pracę nie przekreśla uprawnień z ustawy wypływających. Należy więc stwierdzić, że wobec braku ustawowego ograniczenia prawa powołania się na stan ciąży do okresu obowiązywania umowy o pracę, niezłożenie zaświadczenia lekarskiego do dnia zakończenia stosunku pracy nie powoduje automatycznego wygaśnięcia prawa do zatrudnienia zapewnionego ustawą. Natomiast odrębne jest zagadnienie, czy ze względu na przyczyny, które spowodowały złożenie zaświadczenia lekarskiego już po ustaniu stosunku pracy, należy przyznać roszczeniom pracownicy ciężarnej ochronę prawną według ustawy w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet, szerokim bowiem uprawnieniom ustawowym pracownicy ciężarnej odpowiadają duże ograniczenia pracodawcy w zakresie swobody zawierania umów i pozostawienie korzystania z tych uprawnień swobodnej decyzji uprawnionej nie może być połączone z zachwianiem równowagi między interesem społecznym leżącym w ochronie macierzyństwa a takimże interesem wyrażającym się w prawidłowym uregulowaniu stosunków pracy. Zagadnienie to powinno być rozważane na gruncie zasad współżycia społecznego, w aspekcie nadającego tym zasadom moc prawną art. 3 przepisów ogólnych prawa cywilnego. Jeśli więc przyznanie uprawnień w zakresie bezskuteczności wypowiedzenia umowy o pracę w okresie ciąży pozostawałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, to roszczenia z tego tytułu podnoszone nie powinny korzystać z ochrony prawnej.Z powyższych zasad wychodząc, nie można, jak to uczyniły oba sądy, uznać za dostateczną przesłankę do stwierdzenia bezpodstawności powództwa okoliczności, że w okresie obowiązywania umowy, tj. do dnia 30 maja 1956 r., powódka nie złożyła zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego stan ciąży, skoro w dniu 8 czerwca 1956 r. przesłała do pracodawcy odpis takiego zaświadczenia. Należało jednak zbadać i ustalić przyczyny, dla których powódka nie przedstawiła zaświadczenia wcześniej. Sąd Powiatowy nie dokonał w tym względzie żadnych ustaleń. Przede wszystkim zaś w związku z podniesionym w pozwie zarzutem, że w ostatnim dniu wypowiedzenia umowy o pracę powódka zażądała dalszego zatrudnienia i że nie dopuszczono jej do pracy w dniu 1 czerwca 1956 r., należało sprawdzić tę okoliczność w drodze przesłuchania ówczesnego kierownika Odcinka Robót Instalacyjnych w Białymstoku, św. R. S., lub przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron. Jeśliby zostało ustalone, że mimo wylegitymowania stanu ciąży właściwym zaświadczeniem lekarskim i zgłoszenia się do pracy pracodawca odmówił przyjęcia powódki do pracy i że z tego względu przesłała ona w drodze korespondencyjnej zaświadczenie lekarskie dopiero w dniu 8 czerwca 1956 r. - nie można by odmówić zasadności roszczeniom powódki. W związku z twierdzeniem strony pozwanej, że powódka nie chciała pracować nadal w pozwanym Zjednoczeniu, oraz w związku z tym, że w końcowym okresie wypowiedzenia umowy o pracę i po jej rozwiązaniu powódka była zatrudniona w innym zakładzie pracy, wymagałaby rozważenia kwestia, czy zachowanie się powódki nie było wyrazem akceptacji przez nią wypowiedzenia umowy o pracę z dniem 30 maja 1955 r., a tym samym rezygnacji z uprawnień do dalszego zatrudnienia (art. 43 przep. ogóln. pr. cyw.), czemu przepis art. 16 ustawy o ochronie pracy młodocianych i kobiet nie stoi na przeszkodzie.Niewyjaśnienie przez oba sądy wyżej poruszonych okoliczności mających decydujące znaczenie dla powzięcia należytej oceny zasadności roszczeń pozwu i oddalenie powództwa na tej tylko podstawie, że powódka zaświadczenie o ciąży złożyła po upływie okresu wypowiedzenia, stanowi obrazę przytoczonych w rewizji nadzwyczajnej przepisów, a równocześnie narusza interes Państwa Ludowego leżący u podstaw przepisów służących ochronie praw pracującej kobiety ciężarnej.Z powyższych przyczyn, mimo że rewizja nadzwyczajna została wniesiona po 6-miesięcznym terminie, zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego podlegają z mocy art. 396-399 k.p.c. w związku z art. 384 k.p.c. uchyleniu.