I CR 281/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Miłkowski.Sędziowie SN: B. Bladowski, J. Ciszewski (spr.).SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 1988 r. na rozprawie sprawy z wniosku I. S. z udziałem A. S. o uznanie orzeczenia sądu RFN na skutek rewizji uczestniczki postępowania od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 3 sierpnia 1988 r., sygn. akt (...), postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie (pkt 1 i 2) i przekazać sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 3 sierpnia 1988 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie uznał za skuteczne na obszarze Polski postanowienie Sądu Rejonowego w Münster (RFN) z dnia 11 czerwca 1937 r., (...), orzekające o wykonywaniu władzy rodzicielskiej nad M. S., ur. (...).Sąd Wojewódzki ustalił, iż I. S. i A. S. są małżeństwem; zamieszkiwali oni w RFN. Z małżeństwa pochodzi syn M., ur. (...). Z wnioskiem o uregulowanie władzy rodzicielskiej wystąpiła przed sądem w Münster A. S., która brała udział w postępowaniu i w obu instancjach była zastąpiona przez adwokatów. W związku z tym, że była ona słuchaczką szkolenia II stopnia dla nauczycieli, miała ona znajomość jęz. niemieckiego w stopniu wystarczającym.Okoliczność, że sąd zagraniczny nie uwzględnił dowodów zgłoszonych przez A. S., nie stanowi pozbawienia możliwości obrony.Sprawa ta nie należała do wyłącznej jurysdykcji sądów polskich, ponieważ małżonkowie z synem mieszkali w RFN.Orzeczenie nie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego PRL.Sąd RFN zastosował prawo RFN jako prawo ojczyste dziecka, bowiem M. S. ma obywatelstwo RFN.Postanowienie to zaskarżyła rewizją uczestniczka postępowania, która wnosiła o zmianę orzeczenia i oddalenie wniosku, względnie o uchylanie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, zważył, co następuje:Rewizja uczestniczki postępowania jest uzasadniona.W pierwszym rzędzie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 1147 § 2 k.p.c. wnioskodawca powinien dołączyć do wniosku m.in. urzędowy odpis wyroku oraz jego uwierzytelniony przekład na język polski. W związku z tym, że wnioskodawca ubiegał się o uznanie postanowienia Sądu Rejonowego w Münster z dnia 11 czerwca 1987 r., od którego to orzeczenia oddalona została rewizja uczestniczki postępowania postanowieniem z dnia 29 września 1987 r. Wyższego Sądu Krajowego w Hamm, konieczne było w świetle art. 1147 § 2 k.p.c. złożenie urzędowych odpisów obu tych orzeczeń wraz z przekładem na język polski.Wprawdzie wnioskodawca ubiega się o uznanie tylko orzeczenia sądu I instancji, lecz w sytuacji, gdy od orzeczenia tego wniesiony został środek odwoławczy, konieczne jest złożenie także tekstu orzeczenia II instancji. Brak w aktach sprawy odpisu orzeczenia wydanego przez sąd II instancji uniemożliwia dokonanie pełnej oceny, czy zachodzą przesłanki do uznania orzeczenia sądu zagranicznego. W niniejszym stanie faktycznym uniemożliwiona została w ten sposób pełna ocena spełnienia przesłanek z art. 1146 § 1 pkt 5 i 6 k.p.c.W aktach sprawy (…) znajduje się jedynie złożone przez uczestniczkę postępowania tłumaczenie na język polski protokołu posiedzenia Wyższego Sądu Krajowego w Hamm. Z dokumentu tego nie wynika w sposób oczywisty nawet data wydania orzeczenia przez sąd II instancji.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia przyjął, iż postanowienie sądu I instancji uprawomocniło się w dniu 20 października 1987 r. Nie ustosunkował się natomiast sąd do twierdzenia wnioskodawcy, iż orzeczenie sądu II instancji zapadło w dniu 29 września 1987 r.W odpowiedzi na wniosek (…) pełnomocnik uczestniczki postępowania zarzucił, iż pozwana była pozbawiona możności obrony przed sądami RFN oraz, iż orzeczenie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego PRL. Dla uzasadnienia swych twierdzeń załączył, w tłumaczeniu na język polski, odwołanie od orzeczenia sądu I instancji oraz opinię Urzędu Spraw Socjalnych dot. powierzenia władzy rodzicielskiej nad M. S. Do obu tych dokumentów Sąd Wojewódzki nie ustosunkował się w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, a dokumenty te nie zostały włączone do akt sprawy, tylko umieszczono je w kopercie dołączonej do akt sprawy, zaopatrzonej adnotacją "odpisy".Analiza art. 1146 k.p.c. prowadzi do wniosku, iż ustalanie, czy spełnione są przesłanki uznania orzeczenia wymaga uprzedniego, precyzyjnego ustalenia obywatelstwa i miejsca zamieszkania uczestników postępowania. Brak takich ustaleń uniemożliwia w niniejszym stanie faktycznym ustalenie m.in., czy spełniony został wymóg z art. 1146 § 1 pkt 6 k.p.c. w oparciu o ustalenia zawarte w wyroku sądu I instancji, Sąd Wojewódzki przyjmuje, że oboje małżonkowie i ich małoletni syn mieszkali na terenie RFN. Ustalenie to nie zostało oparte na dostatecznym wyjaśnieniu okoliczności sprawy; w szczególności nie zostało ustalone, czy w czasie orzekania przez sąd w RFN uczestniczka postępowania miała w RFN miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c. Ustalenie to jest konieczne w związku z treścią art. 1146 § 3 k.p.c.Ustalenie zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, iż mał. M. S. ma obywatelstwo RFN nastąpiło bez dostatecznego wyjaśnienia okoliczności sprawy. Bezsporne jest w sprawie, że wnioskodawca ma obywatelstwo RFN, natomiast uczestniczka postępowania ma obywatelstwo polskie. W świetle więc art. 6 ust. 1 zdanie 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49) dziecko wnioskodawcy i uczestniczki postępowania nabyło przez urodzenie obywatelstwo polskie. Z uwagi na treść art. 2 ww. ustawy M. S. w myśl prawa polskiego nie może być równocześnie uznawany za obywatela RFN. Jedynie rodzice M. S. mieli możność wyboru dla niego obywatelstwa RFN w trybie określonym w art. 6 ust. 1 zdanie 2 ww. ustawy.Powyższe uchybienia stanowią już o tym, że postanowienie sądu wojewódzkiego nie może się ostać, gdyż wymaga ono uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.W związku z przesłankami uznania orzeczenia sądu zagranicznego, zawartymi w art. 1146 § 1 k.p.c. wskazać ponadto należy na następujące kwestie:Szczególną przesłanką uznania jest przesłanka wzajemności. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia sąd wojewódzki nie ustosunkował się w ogóle do tej kwestii.W związku z tym stwierdzić należy, że możliwość uznania orzeczenia zajdzie jedynie w razie ustalenia, iż przesłanka ta jest spełniona, względnie, iż jej spełnienie nie jest wymagane (art. 1146 § 3 k.p.c.).W świetle art. 1146 § 3 k.p.c. przestrzeganie warunku wzajemności nie jest wymagane w sprawach należących według prawa polskiego do wyłącznej jurysdykcji państwa, skąd pochodzi orzeczenie.Treść tego przepisu przeniesiona na grunt niniejszej sprawy oznacza, iż warunek wzajemności nie musi być spełniony, jeżeli według prawa polskiego sprawa należy do wyłącznej jurysdykcji RFN. Ustalenie powyższe winno być dokonane na podstawie art. 1101 § 2 w zw. z art. 1101 § 1 k.p.c. Stąd też tak istotne znaczenie posiada, sygnalizowane powyżej, ustalenie miejsca zamieszkania uczestniczki postępowania.W związku z przesłanką zapewnienia możności obrony (art. 1146 § 1 pkt 3 k.p.c.) konieczne jest, aby sąd wojewódzki dokonał ustaleń w tym przedmiocie także na podstawie przedstawionych przez uczestniczkę postępowania, a nie ocenionych przez sąd, dokumentów (por. wyżej.).W związku z przesłanką niesprzeczności orzeczenia z podstawowymi zasadami porządku prawnego PRL wskazać należy, że Sąd Najwyższy wielokrotnie zajmował stanowisko; iż niedopuszczalna jest merytoryczna kontrola zasadności orzeczenia sądu zagranicznego (por. np. postanowienia z dnia 8 marca 1972 r., sygn. akt I CR 4/72, OSNCP 1972, nr 9, poz. 166; z dnia 5 listopada 1975 r., I CR 625/75, OSNCP 1976, nr 10, poz. 215; z dnia 21 kwietnia 1978 r., IV CR 65/78, OSNCP 1979, nr 1, poz. 12; z dnia 5 grudnia 1979 r., I CR 174/79, OSNCP 1980, poz. 100; z dnia 26 listopada 1981 r., IV CR 422/81 OSNCP 1982, nr 5-6, poz. 85). Stwierdzić jednakże należy, że reguła ta nie powinna uniemożliwiać ustalania, czy spełniona jest przesłanka z art. 1146 § 1 pkt 5 k.p.c. Stąd też przy ustalaniu spełnienia tej przesłanki nie można zrezygnować z kontroli okoliczności dotyczących przebiegu postępowania przed sądem zagranicznym, zwłaszcza zaś tych okoliczności, które są wykazywane przez uczestniczkę postępowania jako sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego PRL.Mając na uwadze powyższe, Sąd Wojewódzki nie może ograniczyć się do stwierdzenia, iż orzeczenie nie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego PRL, poprzestając na argumencie, iż niedopuszczalne jest badanie merytorycznej zasadności orzeczenia.W związku z przesłanką określoną w art. 1146 § 1 pkt 6 k.p.c. stwierdzić należy, iż ocena spełnienia tej przesłanki może nastąpić dopiero po pewnym ustaleniu obywatelstwa dziecka. Sąd Wojewódzki, ustalając obywatelstwo RFN dziecka, przyjął, iż nie zachodziła potrzeba zastosowania prawa polskiego (art. 19 § 1 pr. pryw. między.).W związku z niewyjaśnieniem przez sąd, czy dziecko utraciło obywatelstwo polskie - wskazać jedynie należy, że w wypadku gdyby zostało ustalone, że jest ono obywatelem polskim (por. art. 2 § 1 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. - prawo prywatne międzynarodowe), konieczne będzie ustalenie, czy "(…) zastosowane w sprawie obce prawo nie różni się w sposób istotny od prawa polskiego (…)".Za nieuzasadniony natomiast należy uznać zarzut rewizji, iż postępowanie w niniejszej sprawie nie może się toczyć z uwagi na równoległe prowadzenie postępowania w sprawie o rozwód małż. S.W związku z tym zarzutem stwierdzić należy, co następuje:Z art. 443 k.p.c. wynika, iż kognicja sądu rozwodowego wyłącza prowadzenie odrębnego postępowania zarówno procesowego, jak i nieprocesowego, mającego za przedmiot kwestie w tym przepisie wymienione (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1977 r., III CZP 20/77, OSNCP 1977, nr 12, poz. 229).Wynikająca z art. 443 k.p.c. niedopuszczalność prowadzenia odrębnego od postępowania w sprawie o rozwód postępowania w sprawie sposobu roztoczenia pieczy nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, dotyczy tylko sytuacji, gdy postępowanie takie toczy się przed sądem w trybie postępowania rozpoznawczego. Zasada ta nie ma natomiast zastosowania do postępowania o uznanie orzeczenia zagranicznego w przedmiocie władzy rodzicielskiej. Brak jest więc przeszkód do prowadzenia i merytorycznego zakończenia postępowania w sprawie o uznanie orzeczenia zagranicznego w przedmiocie władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem, jeżeli równolegle toczy się postępowanie w sprawie o rozwód, którego stronami są uczestnicy postępowania o uznanie orzeczenia.Za niedopuszczalnością stosowania reguły wynikającej z art. 443 k.p.c. do omawianego postępowania przemawia szczególny charakter postępowania o uznanie orzeczenia zagranicznego, które toczy się w specjalnym trybie. Nie jest to ani postępowanie procesowe, ani postępowanie nieprocesowe. Istotą tego postępowania jest jego przedmiot, którym jest żądanie uznania w Polsce orzeczenia sądu zagranicznego. Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia sądu o uznaniu orzeczenia zagranicznego, orzeczenie to jest skuteczne na terytorium PRL. Wiąże ono sądy i inne organy państwowe (art. 365 § 1 k.p.c.). Skuteczność uznanego w Polsce orzeczenia zagranicznego następuje z mocą wsteczną - od daty uprawomocnienia się orzeczenia zagranicznego.Wszystkie te okoliczności przemawiają za niestosowaniem zasady wynikającej z art. 443 k.p.c. do postępowania o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego.Wskazać ponadto należy, że przyjęcie odmiennego poglądu wiązałoby się z szeregiem trudności. Nie wchodziłaby w rachubę możliwość przekazania sprawy sądowi rozwodowemu, z uwagi na odmienny tryb postępowania i odmienną właściwość rzeczową sądu. Również zawieszenie postępowania nie wchodzi w rachubę, bo oznaczałoby to, że treść orzeczenia wydanego w sprawie rozwodowej winna rzutować na treść orzeczenia w sprawie o uznanie orzeczenia, co byłoby niedopuszczalne.Niezasadny również byłby wniosek, iż prowadzenie postępowania o uznanie orzeczenia stało się zbędne z chwilą wszczęcia postępowania w sprawie o rozwód, w toku którego sąd wyda orzeczenie w danej materii. Wnioskodawca posiada bowiem interes prawny w domaganiu się uznania orzeczenia, które będzie skuteczne z datą wsteczną.Z tych względów Sąd orzekł, jak w postanowieniu w oparciu o treść art. 388 § 1 k.p.c.