I CR 54/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Prokuratora Wojewódzkiego w W., działającego na rzecz małoletniej Alicji G., przeciwko Kazimierzowi G. o zaprzeczenie ojcostwa, na skutek rewizji kuratora małoletniej oraz Ireny G. od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego z dnia 29 maja 1965 r.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla Województwa Warszawskiego w Warszawie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneProkurator Wojewódzki w W., działając w interesie i na rzecz małoletniej Alicji G., wytoczył w dniu 16 stycznia 1963 r. powództwo przeciwko Kazimierzowi G., w którym wnosił o ustalenie, że Alicja G., urodzona 6 kwietnia 1958 r. przez żonę pozwanego, Irenę G., nie jest córką Kazimierza G.Na mocy postanowień Wydziału Zamiejscowego Sądu Powiatowego w Radzyminie z dnia 30 lipca 1963 r. i 30 września 1963 r. do reprezentowania małoletniej Alicji G. w powyższej sprawie o zaprzeczenie ojcostwa ustanowiony został kurator w osobie Zbigniewa R.Sąd Wojewódzki postanowił początkowo w dniu 18 listopada 1964 r. wezwać w trybie art. 220 k.p.c. do udziału w sprawie w charakterze pozwanej Irenę G., następnie jednak postanowieniem z 11.XII.1964 r. postanowienie to uchylił uznając, że matka dziecka nie powinna występować w sprawie jako pozwana.Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, w toku którego przesłuchano w charakterze świadków: matkę dziecka, Irenę G., jej konkubenta Bronisława K., Danutę W. i Krystynę W. oraz pozwanego Kazimierza G. w charakterze strony, a nadto przeprowadzono dowód z badania grupowego krwi, którego wynik nie dał podstaw do wyłączenia ojcostwa pozwanego - Sąd Wojewódzki dla Woj. Warszawskiego wyrokiem z dnia 29 maja 1965 r. uwzględnił powództwo Prokuratora i ustalił, że Kazimierz Stanisław G. nie jest ojcem Alicji G.Wyrok ten zaskarżył kurator Alicji G. rewizją opartą na zarzucie nieważności postępowania.Rewizję wniósł także pełnomocnik Ireny G.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ze względu na to, że powództwo w sprawie niniejszej wytoczone zostało przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz nowego kodeksu postępowania cywilnego, wyłania się szereg kwestii, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i w związku z tym wymagają rozważenia.Z mocy art. X przep. wprow. k.r.o. do spraw o zaprzeczenie ojcostwa wszczętych przed dniem wejścia w życie tego kodeksu stosuje się przepisy dotychczasowe. W myśl tych przepisów, jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z 10.IV.1961 r. I CO 21/60 (OSN 1962, poz. 2), prokurator mógł wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa, jednakże był obowiązany wskazać osobę, na której rzecz je wytacza. Osoba ta w razie wzięcia udziału w sprawie stawała się powodem; zgłoszenie żądania zaprzeczenia ojcostwa przez nią, jako przez podmiot materialnoprawnych uprawnień, stanowiło konieczną przesłankę uwzględnienia powództwa prokuratora. Jeżeli, jak w sprawie niniejszej, prokurator wytoczył powództwo na rzecz małoletniego dziecka, pozwanym był mąż matki, sama zaś matka - skoro wskutek pozbawienia jej w tym zakresie władzy rodzicielskiej - ustanowiony został do reprezentowania dziecka kurator - nie miała podstaw do udziału w sprawie w charakterze strony. W świetle takiego stanu prawnego Sąd Wojewódzki w postanowieniu swym z dnia 11.XII.1964 r. doszedł do prawidłowego wniosku, że poprzednie jego postanowienie o wezwaniu Ireny G. do udziału w sprawie, wydane z powołaniem się na art. 220 k.p.c., nie miało oparcia w powyższym przepisie.Zagadnienie stron w tym procesie oraz ich wzajemnego usytuowania wymaga jednak ponownego rozważenia w związku z wejściem w życie w dniu 1 stycznia 1965 r. nowych przepisów, i to zarówno kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jak i kodeksu postępowania cywilnego.W odróżnieniu od scharakteryzowanego wyżej dawnego stanu prawnego, art. 86 k.r.o. w sprawach o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka oraz o unieważnienie uznania dziecka nadał prokuratorowi samodzielne uprawnienia, także w sensie materialnoprawnym.Mimo że - jak to już poprzednio wskazano - art. X przep. wprow. k.r.o. nakazuje stosować przepisy dotychczasowe do spraw o zaprzeczenie ojcostwa wszczętych przed dniem wejścia w życie tego kodeksu, nie powinno ulegać wątpliwości, że zasada ta nie dotyczy pozycji prokuratora w takich sprawach i że z chwilą uzyskania przez kodeks rodzinny i opiekuńczy mocy obowiązującej sytuację prokuratora należy oceniać według art. 86 tego kodeksu.Przede wszystkim bowiem nowe uprawnienia prokuratora w zakresie materialnoprawnym w sprawach wymienionych w art. 86 k.r.o. mają charakter samoistny, niezależny od treści stosunku prawnego, którego uprawnienia te dotyczą, czego oczywistą ilustracją jest fakt, że uprawnienia te odnoszą się do różnych stosunków prawnych, a mianowicie - poza zaprzeczeniem ojcostwa - także do jego ustalenia, jak również do ustalenia lub zaprzeczenia macierzyństwa oraz do unieważnienia uznania dziecka. Do takich zaś uprawnień nie można stosować normy art. X przep. wprow. k.r.o., która ma na względzie jedynie sprawy w przepisie tym wymienione. Za natychmiastową skutecznością art. 86 k.r.o. w toczących się sprawach przemawia również cel społeczny tego przepisu (por. art. 3 k.c.), zmierzającego do wzmocnienia ochrony praworządności, który nie pozwala na ograniczenie czasowe jego stosowania. Wreszcie nie można pominąć argumentu, że dla orzeczenia właściwy jest stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.) oraz że odmienne ustosunkowanie się do uprawnień prokuratora byłoby wyrazem nie tylko nie usprawiedliwionego, lecz także bezcelowego formalizmu. Odmowa bowiem przyznania prokuratorowi uprawnień wynikających z art. 86 k.r.o. w sprawie wcześniej wytoczonej, nie mogłaby - rzecz prosta - pozbawić go możności natychmiastowego wszczęcia nowej sprawy, w której zastosowanie omawianego przepisu nie mogłoby już być kwestionowane.Należy zatem stwierdzić, że wejście w dniu 1 stycznia 1965 r. w życie art. 86 k.r.o. spowodowało zasadniczą zmianę pozycji prawnej prokuratora i że z tą chwilą prokurator stał się samodzielnym podmiotem uprawnień w sprawie, również o charakterze materialnoprawnym. W konsekwencji skuteczność jego powództwa o zaprzeczenie ojcostwa nie może już zależeć od poparcia żądania prokuratora oraz kuratora małoletniej, co ze względu na dotychczasowe stanowisko kuratora, wyrażone w jego rewizji, może mieć znaczenie dla wyniku sprawy.Dalsze zagadnienia z dziedziny prawa międzyczasowego wyłaniają się na tle art. XV przep. wprow. k.p.c. Przepis ten, statuując w paragrafie pierwszym zasadę natychmiastowego stosowania nowego k.p.c. do spraw wszczętych przed jego wejściem w życie, jednocześnie zastrzega w paragrafie drugim skuteczność poprzednio dokonanych czynności, jeżeli odpowiadały one przepisom dotychczasowym. Tego rodzaju unormowanie sanuje wszelkie braki, jakimi mogły być dotknięte czynności procesowe dokonane przed wejściem w życie k.p.c., gdyby je oceniać w świetle nowych przepisów postępowania. Nie usuwa jednak potrzeby przeprowadzenia w sprawie ewentualnych korektur, jakie mogą wynikać ze zmiany ustawodawstwa.Konieczność dokonania podobnej korektury zachodzi również w sprawie niniejszej.Jak to już bowiem wyjaśniono poprzednio, poczynając od 1 stycznia 1965 r. prokurator nie działa już na rzecz małoletniej Alicji G., lecz realizuje własne swe uprawnienie do dochodzenia zaprzeczenia ojcostwa. W takim zaś wypadku przepis art. 57 k.p.c. wymaga, by w charakterze pozwanych występowały w sprawie wszystkie osoby będące stronami stosunku prawnego, którego powództwo dotyczy. W danym wypadku, jak na to wskazuje art. 454 § 2 k.p.c., osobami takimi są mąż matki, dziecko i matka. Spośród nich mąż matki Kazimierz G. od początku zajmuje właściwą, z punktu widzenia nowych przepisów procesowych, pozycję pozwanego, dziecko zaś - reprezentowane przez kuratora - które poprzednio występowało po stronie powodowej, z dniem 1 stycznia 1965 r. stało się współpozwanym. Natomiast jeśli chodzi o matkę, Irenę G., to ze względu na to, że obecnie jej udział w sprawie wraz z dotychczasowymi pozwanymi jest konieczny, należy w toku dalszego postępowania - zgodnie z art. 195 § 2 k.p.c. - ponownie wezwać ją do udziału w sprawie w charakterze pozwanej. Ponieważ jednak Irena G., wbrew postanowieniu Sądu Wojewódzkiego z 11.XII.1964 r., nadal w sprawie występowała i wniosła rewizję, której ze względu na zachowanie się i oczywisty interes prawny skarżącej nie można odmówić zarazem charakteru interwencji ubocznej (art. 77 § 2 w związku z art. 130 § 1 zd. drugie k.p.c.), przeto Sąd Najwyższy uznał za właściwe przyjąć do swego rozpoznania zarówno rewizję kuratora Alicji G., jak i rewizję pełnomocnika Ireny G.Obie rewizje zarzucają, że kurator małoletniej Alicji G. nie został zawiadomiony o wyznaczonym na dzień 29 maja 1965 roku terminie rozprawy i że z tego powodu nie mógł wziąć udziału w tej rozprawie, po której zamknięciu ogłoszono zaskarżony wyrok.Jak wynika z akt sprawy, zarzut niezawiadomienia kuratora o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku odpowiada prawdzie. Słusznie też dopatrują się skarżący w tym uchybieniu pozbawienia strony możności obrony jej praw, powodującej nieważność postępowania.W tych warunkach należało rewizje uznać za usprawiedliwione bez potrzeby rozważenia ich dalszych zarzutów, a w konsekwencji - zaskarżony wyrok uchylić i sprawę przekazać Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem przytoczonych wyżej wskazań.Z tych zasad Sąd Najwyższy, na mocy art. 388 § 1 oraz art. 368 pkt 2 w związku z art. 369 pkt 5 k.p.c., orzekł jak w sentencji.