I CR 547/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia E. Mielcarek (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, S. Dmowski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej "U siebie" w W. przeciwko Leokadii Magdalenie L., Maciejowi L. oraz Barbarze Sławomirze M. oraz powództwa wzajemnego tychże pozwanych przeciwko powodowej Spółdzielni o ustalenie na skutek rewizji powodowej Spółdzielni od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 29 kwietnia 1971 r.,uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZygmunt L. od 1946 r. zajmował jako najemca dwa pokoje mieszkania nr 4 w domu powódki położonym w W. przy Alei Niepodległości nr 221. Spółdzielcze prawo do tego lokalu przysługiwało Irenie J., do 1965 r. nie mieszkającej w budynkach powódki. Gdy w 1965 r. zwolniły się trzy pokoje w mieszkaniu nr 1, do którego prawo miał zamieszkały za granicą Franciszek O., powódka wprowadziła Irenę J. do tych pokoi, a po wykreśleniu Franciszka O. z rejestru członków przydzieliła Irenie J. w grudniu 1969 r. cały lokal nr 1, zaliczając wartość jej wkładu budowlanego, związanego z lokalem nr 4, na nowo przydzielony lokal nr 1.W ten sposób lokal nr 4, zajmowany przez Zygmunta L., stał się wolny w rozumieniu art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 28 maja 1957 r. o wyłączeniu spod publicznej gospodarki lokalami domów jednorodzinnych oraz lokali w domach spółdzielni mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 228), zwanej dalej ustawą wyłączeniową. Zygmunt L. już w 1967 r. ubiegał się o nabycie spółdzielczego prawa do lokalu nr 1, a po wprowadzeniu do tego lokalu Ireny J. - do zajmowanego mieszkania nr 4, i to na ulgowych warunkach, określonych w § 14 uchwały nr 311 Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1965 r. (M.P. Nr 71, poz. 406). Powódka początkowo przystała na te warunki, ale zmieniła stanowisko, gdy następcy prawni Franciszka O. zażądali od niej równowartości wygasłego prawa do lokalu nr 1. Wtedy powódka doszła do wniosku, że tytułem wkładu za lokal nr 4 powinna tyle uzyskać, by zaspokoić roszczenia następców Franciszka O. dotyczące lokalu nr 1, i dlatego wystąpiła z powództwem przeciwko Zygmuntowi L. o ustalenie, że realizacja jego uprawnień, wynikających z art. 9 ust. 3 cyt. wyżej ustawy, w zakresie przyjęcia go w poczet członków i przydzielenia mu lokalu nr 4 może nastąpić pod warunkiem wniesienia wkładu budowlanego odpowiadającego całości kosztów budowy jego lokalu, a ewentualnie gdyby pozwany nie spełnił tego warunku - o ustalenie, że powódka będzie uprawniona przydzielić ten lokal innej osobie, która wniesie wkład budowlany w pełnej wysokości za lokal nr 4.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, jako bezzasadnego, i zgłosił powództwo wzajemne o ustalenie, że przysługuje mu prawo uzyskania członkostwa i przydziału zajmowanego lokalu nr 4 na warunkach przewidzianych w § 14 uchwały nr 311, gdyż lokal nr 4 jest lokalem prawnie wolnym.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo wzajemne pozwanego i oddalił powództwo główne powódki.Wyrok ten zaskarżyła powódka. Domaga się ona zmiany powyższego wyroku, uwzględnienia jej powództwa i oddalenia powództwa wzajemnego.Uzasadnienie prawnePo wniesieniu rewizji Zygmunt L. zmarł w dniu 24.IX.1971 r. Sąd Najwyższy po zawieszeniu postępowania podjął je z udziałem następców prawnych zmarłego, wymienionych w sentencji niniejszego wyroku, i rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, zważył, co następuje:Powódka już w postępowaniu w pierwszej instancji zaprzeczyła uprawnieniu pozwanego do uiszczenia wkładu budowlanego na warunkach określonych w § 14 wyżej wymienionej uchwały Rady Ministrów. Jej zdaniem przepis ten nie powinien mieć zastosowania, gdyż nie znajduje on oparcia w ustawowym upoważnieniu, cała zaś uchwała została wydania po terminie zakreślonym w tymże upoważnieniu.Istotnie, uchwała opiera się na art. 2 ust. 2 ustawy wyłączeniowej. W zdaniu 2 tego przepisu postanowiono: "Rada Ministrów w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy ustali wykazy budynków podlegających przejęciu na własność Państwa, warunki i tryb ich przejęcia oraz zasady rozliczeń między Państwem a spółdzielniami budownictwa mieszkaniowego z tego tytułu". Zakres udzielonego upoważnienia ustawowego jest w tym przepisie wyraźny. Nie ma w nim mowy o rozliczeniu między najemcą a spółdzielnią z tytułu nabycia przez najemcę spółdzielczego prawa do lokalu. Sposób tego rozliczenia, ustanowiony w § 14 omawianej uchwały, stanowi szczególny przywilej najemcy, dalej idący od uprzywilejowania wprowadzonego instrukcją Centralnego Związku Spółdzielczego z dnia 13 lipca 1959 r. (M.P. Nr 68, poz. 353), i to nie kosztem Skarbu Państwa, lecz spółdzielni budowlano-mieszkaniowej, która - otrzymując od najemcy obniżony wkład w ratach płatnych w ciągu 25 lat - musi uprawnionemu uiścić od razu pełną równowartość wygasłego spółdzielczego prawa do lokalu (art. 151 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Toteż przytoczonemu zdaniu powódki nie można odmówić słuszności. Zdanie to jednak nie uzasadniało wniosków rewizji.Jak Sąd Wojewódzki ustalił, Zygmunt L. najmował 2 pokoje w lokalu nr 4 od 1946 r. Korzystał więc z prawa pierwszeństwa w przyjęciu go na członka spółdzielni budowlano-mieszkaniowej, a gdy lokal ten stał się wolny, nabył też prawo do uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu na ulgowych warunkach, przewidzianych w art. 9 ust. 3 ustawy wyłączeniowej i bliżej określonych w instrukcji Centralnego Związku Spółdzielczego z dnia 13 lipca 1959 r. (M.P. Nr 68, poz. 353). Zarówno w ustawie, jak i w cyt. instrukcji prawa najemcy związane są ze stosunkiem najmu istniejącym w dniu wejścia w życie ustawy. Stosunek ten nie wygasa skutkiem śmierci najemcy (art. 17 § 2 prawa lokalowego i art. 691 k.c.). Prawo pierwszeństwa zatem wraz z uprawnieniami ze stosunku najmu przechodzi na te osoby bliskie najemcy, które do chwili jego śmierci stale z nim mieszkały. Nie przechodzi natomiast na spadkobierców najemcy z mocy spadkobrania. Celem bowiem omawianego prawa pierwszeństwa było doprowadzenie do zgodności między korzystaniem z lokali spółdzielczych a członkostwem osób korzystających z nich. Toteż prawo to, aczkolwiek natury majątkowej, nie należy do spadku po najemcy (art. 922 § 2 k.c.).Sąd Wojewódzki nie ocenił prawa pierwszeństwa Zygmunta L. w aspekcie cyt. wyżej instrukcji CZS ani też nie wyjaśnił sprawy w kierunkach niezbędnych dla tej oceny. Dlatego też zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu (art. 388 § 1 k.p.c.).Następcy prawni Zygmunta L., podobnie jak i on, nabyliby spółdzielcze prawo do lokalu nr 4 w sposób pierwotny, z mocy przydziału ze strony powódki (art. 147 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Przy takim nabyciu istotna jest liczba osób zamieszkałych razem z najemcą. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6.XII.1968 r. I CR 443/68 (OSNCP 1969, z. 9, poz. 162), najemca może domagać się przydzielenia mu tylko takiego lokalu, którego powierzchnia odpowiada liczbie osób razem z nim zamieszkałych, jeżeli zaś zajmowany przezeń lokal jest za duży, może ubiegać się o przydzielenie mu części lokalu, jeśli podział tego lokalu na kilka samodzielnych mieszkań jest możliwy i jeśli na taki podział wyrazi zgodę organ budowlany.Wspomniany lokal nr 4 obejmuje 4 pokoje ze służbówką i liczy według przytoczeń powódki 80 m2. Dla trojga osób jest więc za duży. Jednakże, jak się okazuje z planu mieszkania, dwa pokoje zajmowane przez PKP są wyodrębnione z mieszkania i prowadzi do nich odrębne wejście z klatki schodowej.Z tego płyną następujące wskazania dla ponownego rozpoznania sprawy:Po ustaleniu, kto z powodów lub z innych jeszcze bliskich zmarłego najemcy nabył prawo pierwszeństwa, należy ocenić, jakiej wielkości mieszkanie by im przysługiwało. Oceny tej powinni też dokonać sami uprawnieni i do niej dostosować żądanie powództwa wzajemnego, jak np. ograniczyć je do izb dotychczas zajmowanych. W ostatnim wypadku należałoby wyjaśnić możliwości podziału mieszkania i wyrażenia na to zgody przez organ budowlany właściwego Prezydium DRN. Zgodnie z art. 9 ust. 3 ustawy wyłączeniowej uprawniony może wprost domagać się przyjęcia na członka spółdzielni i przydzielenia mu wolnego lokalu. Wobec tego żądanie ustalenia, iż przysługuje mu uprawnienie do uzyskania członkostwa i do przydziału lokalu (które uwzględnił Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku), jest bezprzedmiotowe. Również ogólnikowe wskazanie w wyroku "warunków" spłaty wkładu budowlanego nie odpowiada wymaganiom ścisłego określenia świadczenia wzajemnego osoby uprawnionej, mającego wykluczyć ewentualne dalsze procesy. Wysokość wkładu wymaga kwotowego określenia.Ustawa o spółdzielniach i ich związkach nie zna członkostwa spółdzielni przysługującego kilku osobom wspólnie czy łącznie. Według art. 138 tejże ustawy spółdzielcze prawo do lokalu może przysługiwać tylko jednej osobie. Dlatego w toku ponownego rozpoznania sprawy uprawnieni do pierwszeństwa powinni między sobą uzgodnić, komu z nich ma przypaść spółdzielcze prawo do lokalu, i osobę tę wskazać Sądowi.Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w zaskarżonym wyroku, że żądanie następców prawnych Franciszka O. dotyczące równowartości wygasłego prawa do lokalu nr 1 nie może "szkodzić" prawu pierwszeństwa uprawnionego następcy prawnego Zygmunta L. do przyjęcia go w poczet członków powódki i nabycia spółdzielczego prawa do lokalu nr 4 na ulgowych warunkach określonych w instrukcji CZS. Wbrew odmiennemu zdaniu powódki nie ma żadnych podstaw ku temu, by uprawniony następca prawny Zygmunta L. wniósł tytułem wkładu budowlanego za lokal nr 4 równowartość wygasłego spółdzielczego prawa do lokalu nr 1. Lokal nr 1 po wykreśleniu z rejestru członków Franciszka O. był prawnie wolny. Powódka nie musiała do zwolnionych izb wprowadzać Ireny J. ani przydzielać jej mieszkania, skoro tejże przysługiwało prawo do lokalu nr 4, zajmowanego przez L. Tylko teoretycznie wartość lokalu nr 4 jest wyższa od wartości lokalu nr 1. W rzeczywistości wartość lokalu nr 1 jest o wiele wyższa, gdyż w nim są wolne 3 pokoje i służbówka, przez najemcę zaś zajęty pozostaje tylko 1 pokój. Gdyby uwzględnić zdanie powódki, uprawniony następca prawny Zygmunta L. musiałby za J. pokryć powyższą różnicę wartości, co nie byłoby niczym usprawiedliwione.Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w całości, aby również powódce umożliwić ewentualną zmianę powództwa - stosownie do ewentualnych zmian powództwa wzajemnego pozwanych.