I CR 58/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii Grażyny S. przeciwko P.P. Biuro Wydawniczo­Propagandowe “Ruch" w W. o ochronę dóbr osobistych na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 4 grudnia 1964 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w W. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się nakazania pozwanemu zaniechania wydawania i rozpowszechniania pocztówek z wizerunkiem powódki oraz zobowiązania pozwanego do doręczenia powódce oświadczenia, że wydanie tych pocztówek nastąpiło bez jej zgody. W uzasadnieniu tego żądania powódka twierdziła, że pozwany bez porozumienia się z nią wydał w kilkudziesięciotysięcznym nakładzie pocztówki przedstawiające powódkę w roli Danusi z filmu “Krzyżacy". Pozwany wykorzystał w tym celu fotografie, do których powódka specjalnie, przy okazji nakręcania filmu, pozowała fotoreporterom tygodnika “Ekran" wiedząc o tym, że fotografie te mają być zamieszczone w tym tygodniku. Powódka twierdziła nadto, że rozpowszechnianie pocztówek z jej podobizną przynosi jej - jako aktorowi dramatu - ujmę, albowiem naraża ją na podejrzenia i zarzuty, iż stwarza sobie w ten sposób reklamę, co w środowisku aktorskim uważane jest za niewłaściwe i niezgodne z etyką aktora.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, zarzucając, że fotografie powódki reprodukowane na wydanych pocztówkach stanowią reprodukcję fotosów filmowych, których użycie przez pozwanego nastąpiło za nieodpłatnym zezwoleniem Zespołu Realizatorów Filmowych "Studio", jako producenta filmu “Krzyżacy". Honorarium autorskie za wykorzystanie fotografii zapłacił pozwany autorom fotografii - fotografikom Wojciechowi U. i Tadeuszowi K.Pozwany wywodził ponadto, że aktor zawierając umowę o odegranie roli w filmie godzi się nie tylko na rozpowszechnianie jego wizerunku drogą samego filmu, lecz jednocześnie upoważnia przedsiębiorstwo filmowe do reklamy filmu drogą upowszechniania podobizny aktora w formie fotosów, programów filmowych, afiszy, ogłoszeń w pismach itp.Sąd Wojewódzki ustalił, że w serii pocztówek wydanych przez pozwanego trzy stanowią reprodukcję fotografii przedstawiających powódkę w kostiumie Danusi z filmu “Krzyżacy". Fotografie te nie stanowiły “kadrów" filmu, lecz były robione przez dopuszczonych przez producenta filmu fotografików K. i U. w okresie kręcenia filmu, w przerwach między zdjęciami filmowymi robionymi przez operatora. Do fotografii tych powódka, a do jednej z nich także i aktor K. specjalnie pozowali. K. był fotoreporterem tygodnika “Ekran" i zwrócił się do powódki z prośbą o pozowanie do zdjęć dla tygodnika “Ekran". Powódka zgodziła się na to, od K. żadnej zapłaty nie otrzymała i była przekonana, że zdjęcia te służyć mają wyłącznie dla tego tygodnika. Także i zdjęcie trzecie, którego autorem jest U., było specjalnie pozowane. W związku z zarzutem pozwanego, iż przez samo zawarcie umowy z producentem filmu powódka upoważniła producenta do rozpowszechniania jej wizerunku w celach reklamowych, Sąd ustalił, z powołaniem się na opinię biegłego W., że w kwestii sposobu reklamy i wykorzystywania zdjęć poszczególnych scen filmu “kadrów" względnie fotografii danego aktora występującego w tym filmie, wykonanych przez fotografików dopuszczonych przez producenta, umowa zawarta z aktorem o odegranie roli w filmie żadnych postanowień nie zawiera, brak również jakichkolwiek przepisów, które by to zagadnienie regulowały, ani nie ma żadnych ustalonych zwyczajów. W zasadzie nie zdarza się, żeby aktor protestował przeciwko wykorzystywaniu jego wizerunku dla celów reklamy, na fotosach, w prasie względnie w inny sposób w dziedzinie reklamy przyjęty. Jednakże reprodukcja fotografii danego aktora (jego “portretu" w rozumieniu art. 24 Prawa autorskiego) przez przedsiębiorstwo nie związane w żaden sposób z filmem i nie mające nic wspólnego z prowadzeniem reklamy filmowej i to na pocztówkach w celach czysto handlowych, obliczony na zysk - była bodajże pierwszym wypadkiem tego rodzaju i dlatego zrozumiały jest brak uprzednich zastrzeżeń ze strony aktorów filmowych. Powódka nie protestowała zresztą przeciwko zamieszczeniu jej zdjęcia w tygodniku “Ekran", na fotosach filmowych i w jakikolwiek inny sposób normalnie w tego rodzaju okolicznościach przyjęty, podpadający pod pojęcie “reklamy". W konkluzji Sąd Wojewódzki stwierdził, że o ile można zgodzić się ze stanowiskiem, iż aktor filmowy występujący w danym filmie nie ma prawa do ochrony jego wizerunku ze zdjęć robionych w czasie kręcenia filmu bądź przez dopuszczonych do robienia zdjęć fotografików dlatego, że otrzymał zapłatę za udział w filmie, a tym samym i za pozowanie do rozmaitych zdjęć wykonywanych w czasie nakręcania filmu względnie w czasie przerw - to jednak stwierdzenie to odnosić należy tylko do wypadków użycia tych zdjęć w celach reklamowych względnie innych (np. archiwalnych), służących bezpośrednio propagandzie filmu lub osoby aktora lub dokumentacji filmowej. Jedynie w tych okolicznościach rozpowszechnianie wizerunku aktora jest prawem dozwolone. Wreszcie Sąd Wojewódzki uznał, że wprawdzie reklama może się posługiwać także i odpłatnymi środkami - np. rozpowszechnianiem odpłatnie programów filmowych, teatralnych, periodyków filmowych itp., zawsze jednak jej głównym celem musi być reklamowanie danego dzieła (lub towaru). W wypadku niniejszym wizerunek powódki - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - reklamował kartki pocztowe pozwanego przedsiębiorstwa “Ruch", a jeśli również - zależnie od gustu odbiorcy - reklamował także i samo dzieło filmowe, to był to skutek jedynie uboczny, wtórny. Ze znanych tego rodzaju podobnych wypadków przytoczyć można przykład przedwojennej reklamy wyrobów Wedla, którego wyroby reklamowały fotosy aktorów załączane w opakowaniach tabliczek czekolady. Jednakże o tym, czy użyty środek może być uznany za sposób reklamy, nie decyduje wyłącznie subiektywne przekonanie, lecz podane wyżej obiektywne kryteria; dlatego też stanowisko reprezentowane przez pozwanego jest nie do przyjęcia. Przyjmując, że wydane przez pozwanego pocztówki stanowią portret powódki w rozumieniu art. 24 Prawa autorskiego i że okoliczność, iż powódka występuje w kostiumie jako Danusia w filmu “Krzyżacy", nie ma dla sprawy żadnego znaczenia, oraz biorąc pod uwagę, że powódka pozując do tych zdjęć udzieliła zezwolenia na ich reprodukcję jedynie w tygodniku “Ekran", Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo w całości, powołując się na przepisy art. 24 § 1 w związku z art. 53 i 55 Prawa autorskiego.Od wyroku tego pozwany wniósł rewizję i powołując podstawy rewizyjne z art. 371 § 1 pkt. 1, 3 i 4 dawnego kpc żądał zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa bądź też uchylenia tegoż wyroku i przekazania sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim stwierdzić należy, że Sąd Wojewódzki nietrafnie zastosował w sprawie przepisy art. 24 § 1, 53 i 55 Prawa autorskiego. Przedmiotem ochrony z art. 55 Prawa autorskiego jest portret (wizerunek) pewnej osoby, a nie maska artystyczna, jaką osoba ta (artysta) sztucznie sobie stwarza dla oddania cudzej, a nie własnej postaci. Tego rodzaju maska artystyczna, będąca dziełem odtwórcy (artysty) nie korzysta z ochrony przepisów Prawa autorskiego, gdyż prawa odtwórców korzystają tylko z ochrony przewidzianej w prawie cywilnym (por. orzeczenie SN z dnia 27 maja 1960 r., I CR 429/59, PiP 1961 r., nr 4-5, s. 818). Skoro więc - jak to słusznie rewizja zauważa - zakwestionowane pocztówki nie przedstawiają wizerunku (portretu) powódki Grażyny S., lecz postać “Danusi" z filmu według powieści H. Sienkiewicza “Krzyżacy", odtworzoną przez powódkę, roszczenia powódki powinny być rozważane jedynie w oparciu o przepis art. 11 popc.Z tego względu powołany w rewizji zarzut naruszenia art. 24 § 1 p. 1 Prawa autorskiego jest nieuzasadniony.Prawidłowe jest ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że powódka nie udzieliła bezpośrednio ani fotografikom K. i U., ani pozwanemu przedsiębiorstwu zezwolenia na wykonanie zdjęć w celu ich reprodukowania na pocztówkach wydanych przez pozwanego. Jednakże dla stwierdzenia, że zachodzą przesłanki z art. 11 popc, koniecznym jest ustalenie, iż wydanie tych pocztówek bez uzyskania takiego zezwolenia przez te osoby bezpośrednio od powódki, stanowiło bezprawne działanie pozwanego. Otóż rewizja słusznie zarzuca, iż ustalenia Sądu w tym przedmiocie pozostają w sprzeczności z materiałem dowodowym zebranym w sprawie, który ponadto nie został należycie oceniony, jako że sprawa nie została pod tym względem dostatecznie wyjaśniona.Trafne jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że producent filmu jest uprawniony - bez odrębnie wyrażonej zgody aktora filmowego - do użycia zdjęć robionych przez operatora filmowego w czasie nakręcania filmu, bądź też przez dopuszczonych przez producenta fotografików, w celach reklamowych służących bezpośrednio propagandzie filmu. Jeśli bowiem nawet - czego strony nie kwestionują - umowa zawarta przez producenta filmu z aktorem filmowym (powódką) postanowienia takiego nie zawiera, to biorąc pod uwagę rolę i zadania sztuki filmowej w Polsce Ludowej oraz zakres oddziaływania filmów na wielomilionowe rzesze widzów, propagowanie wartości ideowych, wychowawczych i artystycznych filmów w sposób najbardziej powszechny i odpowiadający randze społecznej danego filmu, stanowi istotny element działalności przedsiębiorstw filmowych i dlatego z czynności prawnej objętej tą umową wynika ex lege powyższe uprawnienie producenta filmu (art. 40 popc i obecnie art. 56 kc).Słusznie rewizja podkreśla, iż w systemie socjalistycznej gospodarki planowej obowiązuje zasada podziału pracy między poszczególnymi przedsiębiorstwami według ich socjalizacji. Uprawnienie przedsiębiorstwa filmowego do reklamowania (propagandy) filmów byłoby fikcyjne, gdyby - jak to czyni Sąd Wojewódzki - zostało obwarowane zastrzeżeniem, iż działalność reklamową może wykonywać jedynie to przedsiębiorstwo bezpośrednio. Zgodnie z powołaną wyżej zasadą podziału pracy przedsiębiorstwo filmowe może działalność propagandową filmu powierzyć osobom trzecim (fotografikom, czasopismom, przedsiębiorstwom reklamowym itp.), przy czym umowa taka między przedsiębiorstwem filmowym a tą osobą trzecią może dojść do skutku w sposób określony w art. 43 popc (obecnie art. 60 kc).Ograniczenie lub wyłączenie tych uprawnień przedsiębiorstwa filmowego mogłoby nastąpić jedynie w drodze umowy zawartej przez to przedsiębiorstwo z aktorem filmowym.Skoro zatem pozwany powoływał się na istnienie między nim a producentem filmu porozumienia co do propagowania filmu “Krzyżacy" za pomocą pocztówek stanowiących reprodukcję zdjęć fotograficznych wykonanych przez fotografików dopuszczonych przez producenta i twierdził, że uzgodnił z producentem zarówno dobór zdjęć, jak i treść napisów, należało w myśl art. 235 i 223 dawn. kpc przeprowadzić dowody na tę okoliczność. Należy przy tym zaznaczyć, że w związku z powołanym wyżej art. 43 popc (obecnie art. 60 kc), obojętne jest, z czyjej strony wyszła inicjatywa tej formy reklamy filmu, w jaki sposób była wyrażona wola stron oraz na czyj rachunek miała być ta działalność prowadzona. Nie ma również istotnego znaczenia w sprawie okoliczność, czy powódka pozując fotografikom dopuszczonym przez producenta filmowego do zdjęć reklamowych, zastrzegła wobec nich, iż zdjęcia te mają być reprodukowane tylko w tygodniku “Ekran", gdyż - jak to wyżej stwierdzono - takie ograniczenie uprawnień producenta filmu do korzystania z usług fotografików wymagałoby umowy między aktorem a producentem, na co powódka nie powołuje się.O ile chodzi o pogląd, że wydane przez pozwanego pocztówki reklamują przedsiębiorstwo “Ruch" (względnie jego kartki pocztowe), a nie film “Krzyżacy", to jest on wynikiem błędnej, naruszającej art. 242 § 1 dawn. kpc oceny materiału dowodowego zebranego w sprawie. Pocztówki te na przedniej stronie przedstawiają postacie lub sceny zbiorowe sfotografowane przez dopuszczonego fotografika w czasie lub przy okazji nakręcania filmu “Krzyżacy", a na odwrocie, oprócz odpowiednich cytatów z powieści H. Sienkiewicza “Krzyżacy", zawierają informacje, że jest to scena z filmu “Krzyżacy", reżyserii Aleksandra Forda, produkcji “Studio", a nadto określenie odtwarzanych postaci i nazwiska aktorów oraz nazwiska fotografika. Jedynie w prawym narożniku, przeznaczonym na nalepienie na nim znaczka pocztowego, podano “Foto Ruch", wysokość nakładu i cenę pocztówki. Przy prawidłowej ocenie tych pocztówek, Sąd byłby niewątpliwie doszedł do wniosku, że pocztówki te reklamują film “Krzyżacy", a nie przedsiębiorstwo “Ruch", podobnie jak afisz “Oszczędzaj w PKO" reklamuje PKO i zasadę oszczędzania, a nie drukarnię, która afisz ten wykonała.Oczywiście, że w wypadku ustalenia, iż pozwany wydając powyższe pocztówki nie działał w oparciu o umowę z producentem filmu, działalność pozwanego byłaby bezprawna i uzasadniałaby roszczenie powódki z art. 11 popc.Jednakże nawet w razie ustalenia, że producent filmu udzielił pozwanemu w celu reklamy tegoż filmu zezwolenia na wydanie pocztówek z reprodukcjami zdjęć wykonanych przez dopuszczonego fotografika, a przedstawiających postać Danusi z filmu “Krzyżacy" odtworzoną przez powódkę, nie jest wyłączona możliwość naruszenia praw artysty­wykonawcy chronionych art. 11 popc, gdyby ustalono, że ta forma reklamy filmu wykraczała poza granice zakreślone art. 40 popc i art. 189 kz (obecnie art. 56 i 354 § 1 kc) i ze względu na obowiązujące w środowisku aktorów filmowych (a nie aktorów dramatu) zawodowe zasady postępowania, wyrządziła powódce krzywdę moralną. Wprawdzie bowiem - jak już wyżej stwierdzono - producent ma prawo, w granicach zakreślonych cyt. przepisami, do wykorzystania maski artystycznej stworzonej przez aktora dla celów reklamowych i dlatego samo reprodukowanie tej maski sposobem fotograficznym przez producenta lub przez inną osobę, której producent zlecił w sposób wyraźny lub dorozumiany działalność reklamową, nie stanowi naruszenia art. 11 popc, jednakże sposób tej reklamy nie może naruszać innych dóbr osobistych aktora chronionych tym przepisem, a w szczególności jego godności osobistej, dobrego imienia i pozycji artysty w Państwie Ludowym. Sąd Wojewódzki jednakże żadnych dowodów na te okoliczności, objęte twierdzeniami powódki, nie przeprowadził i nie dokonał żadnych ustaleń w tym przedmiocie. W tym stanie rzeczy, skoro zastosowano błędnie przepisy prawa materialnego, a nadto naruszono art. 242 § 1, 223 § 1 o 326 dawn. kpc, należało orzec, jak w sentencji (art. 384 dawn. kpc).