I CR 591/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana N. przeciwko Miejskiemu Zarządowi Budynków Mieszkalnych Nr 2 w W. i Józefowi M. o odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji powoda i pozw. Józefa M. od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 15 lutego 1957 r., uchylił części zaskarżonego wyroku, zasądzającą od Józefa M. 10 145 zł z odsetkami, oddalającą powództwo w stosunku do Józefa M. o 12 000 zł z odsetkami, oddalającą powództwo w stosunku do Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych Nr 2 do kwoty 22 145 zł z odsetkami i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m. st. Warszawy do ponownego rozpoznania w tym zakresie, w pozostałej części rewizję powoda oddalił.Uzasadnienie faktyczneW dniu 9 marca 1953 r. powód uległ wypadkowi wskutek oberwania się części płyty betonowej z domu przy ul. (...) w W. W związku z tym powód na zas. art. 151 § 1 k.z. domagał się zasądzenia solidarnie od Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych Nr 2 w W., na rzecz którego została przejęta nieruchomość w 1951 r., oraz od rzekomych właścicieli nieruchomości Antoniego Z., Danuty S., Józefa M., Urszuli M. i Marii C. zapłaty 60 000 zł, w szczególności:1) 14 000 zł tytułem zwrotu wydatków, poniesionych przez powoda w związku z wypadkiem,2) 36 000 zł odszkodowania za zmniejszone zarobki wskutek niemożliwości wykonywania dodatkowych zajęć i konieczności zmiany zasadniczego zatrudnienia,3) 10 000 zł zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne.Sąd Wojewódzki zasądził od Antoniego Z. i Danuty S. po 4000 zł, od Józefa M. i Urszuli M. po 1500 zł, a od Marii O. 1000 zł. Pozostałą część powództwa Sąd Wojewódzki oddalił.Na skutek rewizji powoda Sąd Najwyższy część zaskarżonego wyroku odnoszącą się do Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych i Józefa M. uchylił i odesłał w tym zakresie sprawę do I instancji.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez Sąd Wojewódzki powód rozszerzył swe roszczenie do 70 000 zł.Sąd Wojewódzki zasądził od Józefa M. 10 145 zł z odsetkami i kosztami procesu, pozostałą część powództwa oddalił. Doszedł do wniosku, że ogółem powodowi przypada od tego pozwanego kwota 22145 zł, że ponieważ jednak pierwszy wyrok Sądu Wojewódzkiego zasądził już prawomocnie na jego rzecz 12 000 zł, a nie może być zasądzone podwójne odszkodowanie, zasądzeniu podlega tylko różnica (22 145-12 000) 10145 zł.Od tego wyroku wniósł rewizję powód i pozwany Józef M. Obaj skarżący domagają uchylenia zaskarżonego wyroku, powód nadto żąda ewentualnie jego. zmiany i uwzględnienia powództwa w całości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja powoda w części dotyczącej wynagrodzenia szkody ponad sumę 22 145 zł nie jest, uzasadniona. Sąd Wojewódzki wziął za podstawę swych ustaleń cały materiał zebrany w sprawie, czuwał należycie nad pełnym jego zgromadzeniem i ocenił go należycie w granicach swobodnego uznania zastrzeżonego mu w art. 242 § 1 k.p.c., stosując zaś posiłkowo art. 330 k.p.c. utrzymał swoją ocenę również w granicach zakreślonych ustawą. Ocena taka dokonana zgodnie z cytowanymi przepisami nie podlega kontroli rewizyjnej.Poza tym jednak rewizje obu skarżących należało uwzględnić.Sąd Wojewódzki przeoczył, że według art. 137 k.z. kilka osób, które wyrządziło szkodę wspólnie, odpowiada za nią solidarnie. Słusznie więc powód żali się na to, że z odszkodowania zasądzonego od pozwanego M. Sąd Wojewódzki potrącił sumę 12 000 zł zasądzonych mu od dalszych pozwanych prawomocnym już częściowym wyrokiem. W tym więc punkcie zaskarżony wyrok nie może być utrzymany w mocy.Uzasadnione są jednak przede wszystkim zarzuty obu oskarżonych dotyczące osoby odpowiedzialnej za wypadek. Sąd Wojewódzki ustalił, że dnia 9 maja 1952 r. komisja z ramienia Prezydium Rady Narodowej w m. st. Warszawie dokonała oględzin budynków, które znajdują się na terenie posesji przy ul. (...) Nr (...), przy czym Prezydium wzięło w posiadanie budynki znajdujące się na nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa i przekazało je w zarząd i administrację pozwanemu MZBM, że jednak uzyskał posiadanie dopiero w dniu 21 października 1953 r., a więc już po wypadku, albowiem pozwany M. wzbraniał się poprzednio wydać administrację i dlatego do tego czasu był jedynym posiadaczem nieruchomości, a w związku z tym tylko on może być odpowiedzialnym za wypadek. Ustalenia te nie mogą być uznane za trafne. Pod posiadaczem w sensie art. 151 § 1 k.z. należy z uwagi na brak wszelkich wyjaśnień w ustawie rozumieć posiadacza rzeczy. Sąd Wojewódzki potraktował jako takiego pozwanego M., uznał natomiast widocznie za bezprzedmiotowy akt wzięcia,w posiadanie budynków przez Skarb Państwa w akcie z dnia 9 maja 1952 r. Tymczasem akt ten zawiera czynności, które w rozumieniu ustawy mogą wystarczyć do ustanowienia posiadania rzeczy, albowiem komisja wzięła faktycznie budynki we władanie Skarbu Państwa. Jeżeli pozwany M. opierał się wydaniu administracji i w dalszym ciągu wykonywał czynności związane z zarządem, to od dnia 9 maja 1952 r. począwszy jego czynności mogły - zależnie od ich rozmiarów i treści - ograniczać się do zakłócenia posiadania Skarbu Państwa, mogły jednak uzasadniać także własne jego posiadanie rzeczy bądź to w charakterze współwłaściciela ze Skarbem Państwa, bądź też nawet wyłączne posiadanie pozwanego M., skutkiem którego Skarb Państwa posiadania w ogóle nie uzyskał, albo też został wyzuty z posiadania ustanowionego aktem z dnia P maja 1952 r. W tym względzie zaskarżony wyrok nie zawiera dostatecznych rozważań ani przekonywających argumentów. Sąd Wojewódzki zadowolił się stwierdzeniem, że MZBM przy akcie z dnia 9 maja 1952 r. nie był obecny, a w dniu 21 października 1953 r. przejął administrację z rąk pozwanego M. Natomiast dla wyświetlenia sprawy w poruszonym wyżej względzie, a zwłaszcza co do posiadania Skarbu Państwa, należałoby ponadto ustalić, jakie w chwili wypadku istniały jeszcze możliwości wykonywania faktycznego władania przez Skarb Państwa. Ustalenie bowiem tych okoliczności ma dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Zależnie bowiem od tego ustalenia - odpowiedzialność za wypadek zaistniały powstałaby albo wyłącznie w osobie Skarbu Państwa, albo w osobach Skarbu Państwa i M. solidarnie, albo wreszcie tylko w osobie pozwanego M. Gdyby zaś należało ustalić, że odpowiedzialność, czy to wyłącznie, czy też solidarna, powstały w osobie Skarbu Państwa, mogłaby ona i w osobie pozwanego MZBM być uzasadniona. Wprawdzie nie byłoby podstawy do odpowiedzialności tego pozwanego, gdyby przekazanie mu zarządu i administracji nastąpiło w drodze czynności o charakterze cywilno-prawnego zlecenia, w zakresie bowiem zlecenia zdarzenie wywołujące odpowiedzialność właściciela rzeczy, oddanej zleceniobiorcy na cele wykonania zlecenia, obciąża nie zleceniobiorcę lecz zleceniodawcę. Inaczej natomiast rzecz przedstawia się, jeżeli oddania w zarząd i administrację dokonano w granicach prowadzenia socjalistycznej gospodarki państwowej. Państwo jako właściciel majątku ogólnonarodowego nie bierze udziału w obrocie prawnym i ekonomicznym, lecz powierza je samodzielnym organizacjom, które same są osobami prawnymi, z tym skutkiem, że wykonują one w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie składników mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej. Gdyby należało ustalić, że oddanie budynków w zarząd i administrację MZBM nastąpiło na takiej podstawie, sankcjonowanej przez obowiązujące prawo, obojętnym mogło być, kiedy pozwany MZBM otrzymał budynki w posiadanie i czy stał się on posiadaczem rzeczy. Należałoby go wówczas pod względem nawiązania stosunków cywilno-prawnych z racji posiadania budynków, a więc i względem odpowiedzialności z art. 151 § 1 k.z. traktować tak samo, jak właściciela i to nawet za czas poprzedzający faktyczne przejęcie administracji, a wówczas pozwany MZBM odpowiadałby za wypadek dlatego, że wydarzył się on, gdy Skarb Państwa mimo przekazania budynków był jeszcze posiadaczem rzeczy.Widocznym jest z tego, że w zaskarżonym wyroku brak jest istotnych ustaleń faktycznych koniecznych dla należytego zastosowania prawa materialnego i że dlatego sprawa ulega uchyleniu oraz przekazaniu do I instancji także w zakresie, w jakim osądzono powództwo od pozwanego M. a oddalono je w stosunku do MZBM.[Notka]Charakter odpowiedzialności na podstawie art. 151 k.z. wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniach: z dnia 22 czerwca 1954 r. II C. 503/54 (OSN 1955/III poz. 55); z dnia 18 września 1952 r. C 1659/51 (Państwo i Prawo 1954/1 str. 181); z dnia 14 października 1955 r. III CR. 1168/54 (OSN 1956/III poz. 79). Stosownie do poglądów wyrażonych w tych orzeczeniach odpowiedzialność na podstawie art. 151 k.z. jest odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka. Por. także orzeczenie z dnia 9 października 1952 r. C 1181/51 (Państwo i Prawo 1953/12 str. 902), oraz orzeczenie z dnia 5 września 1947 r. C III 940/47 (Państwo i Prawo 1948/5-6 str. 174).Stosownie do orzeczenia z dnia 15 maja 1946 r. C. II. 90/46 (OSN 1947/I poz. 23), posiadaczem w myśl art. 151 k.z. jest posiadacz, który posiada budynek tak, jak właściciel. Posiadaczem takim nie jest więc ani dzierżawca, ani najemca. Wykładnię pojęcia posiadacza w rozumieniu art. 151 k.z. zawierają również orzeczenia dotyczące odpowiedzialności Państwa jako posiadacza majątków opuszczonych i poniemieckich, a mianowicie orzeczenie z dnia 12 lutego 1952 r. C. 1582/51 (OSN 1952/III poz. 90), orzeczenie z dnia 30 listopada 1950 r. Ł.C. 1004/50 (OSN 1951/II poz. 51, Państwo i Prawo 1951/12 str. 986, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego 1952/3 str. 106), orzeczenie z dnia 22 czerwca 1954 r. II C. 503/54 (OSN 1955/III poz. 55).Por. także B. Dobrzański: Odpowiedź prawna, Państwo i Prawo 1946/8 str. 96, uchwała całej Izby SN z dnia 24 maja 1956 r. 1 CO 9/56 (OSN 1957/I poz. 1, Państwo i Prawo 1957/3 str. 644, Nowe Prawo 1957/3 str. 114, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego 1957/2 str. 75).Według poglądu S. Garlickiego wyrażonego w artykule pt. Odpowiedzialność za nieszczęśliwe wypadki, Państwo i Prawo 1954/9 str. 340, za posiadacza w rozumieniu art. 151 k.z. uznać należy wykonawcę narodowych planów gospodarczych, który uzyskał zarząd i użytkowanie nieruchomości w trybie rozporządzenia z dnia 2 sierpnia 1949 r. w sprawie przekazywania nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1949 r. Nr 47, poz. 354), wykonawca taki bowiem z chwilą uzyskania zarządu i użytkowania ma faktyczne władztwo nad nieruchomością i włada nią we własnym imieniu, a nie za kogo innego.Por. A. Szpunar: Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budynku Nowe Prawo 1956/5 str. 6.