I CR 71/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: E. Mielcarek, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Marii Ł. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. i Paulinie Z. o odszkodowanie na skutek rewizji obu stron i Prokuratora Wojewódzkiego w Poznaniu od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 13 października 1971 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo, oddalającej powództwo co do Skarbu Państwa i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka, wykonując w dniu 15.V.1965 r. na lekcji gimnastyki (prowadzonej w auli szkolnej przez pozwaną Paulinę Z., nauczycielkę wychowania fizycznego) ćwiczenie stania na rękach upadła na podłogę, na której nie było materaca, w następstwie czego doznała uszkodzenia wyrostka ościstego kręgosłupa, co spowodowało z kolei długotrwałe leczenie szpitalne.W pozwie z dnia 13.V.1968 r. powódka wystąpiła z roszczeniem odszkodowawczym przeciwko obojgu pozwanym, żądając zasądzenia od nich solidarnie renty (od 1.VI.1968 r.) i zadośćuczynienia za krzywdę.Po ponownym - wskutek uchylenia wyroku oddalającego powództwo - rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki zasądził od Skarbu Państwa na podstawie art. 419 k.c. zwrot kosztów związanych z leczeniem powódki w wysokości 5.699 zł oraz tytułem żądanego zadośćuczynienia kwotę 5.000 zł, oddalając dochodzone roszczenia w pozostałej - co do Skarbu Państwa - części, w całości zaś w stosunku do Pauliny Z. Jednocześnie zostało oddalone roszczenie odszkodowawcze ojca powódki o zwrot kosztów leczenia córki.Według dokonanych ustaleń powódka wykonywała zlecone ćwiczenie stania na rękach ("ubezpieczana" przez stojące obok niej dwie uczennice) dwukrotnie. Pierwsze wykonanie trwało za krótko i pozwana nakazała powtórzenie ćwiczenia, wtedy zaś "lewa ręka powódki upadła, powódka uderzyła się plecami o drzwi i dopiero potem osunęła się na podłogę".Wykonane ćwiczenie było zgodne - według opinii biegłych, którą sąd orzekający podziela - z obowiązującym programem szkolnym i planem pracy, zwłaszcza że było już dobrze wykonywane w poprzednich dwóch okresach nauki, wobec czego zachowanie się pozwanej Pauliny Z. "było zgodne z przepisami i zasadami metodyczno-organizacyjnymi", co wyłącza jej winę w wypadku, któremu uległa powódka, a w konsekwencji - odpowiedzialność Skarbu Państwa z art. 417 k.c. Zasady współżycia społecznego usprawiedliwiają jednak - zdaniem sądu orzekającego - przyznanie stosownego odszkodowania na podstawie art. 419 k.c., jeśli się uwzględni spowodowane wypadkiem znaczne opóźnienie ukończenia przez powódkę szkoły oraz przebieg długotrwałego leczenia.Wyrok zaskarżyli: powódka - w części oddalającej powództwo o resztę żądania co do Skarbu Państwa i pozwany Skarb Państwa - w części uwzględniającej powództwo, zarzucając naruszenie art. 419 k.c. przez niewłaściwe jego zastosowanie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z ustalonego przez sąd orzekający stanu faktycznego sprawy wynika, że ewentualne ustalenie braku należytej staranności (art. 355 § 1 k.c.) przy wykonywaniu przez prowadzącą lekcję gimnastyki nauczycielkę powierzonych jej czynności wymagało rozważenia: a) czy dopuszczalne było powtórzenie ćwiczenia przez powódkę (ze względu na jej nadwagę) i b) czy jej "ubezpieczenie" przy wykonywaniu ćwiczenia było zorganizowane prawidłowo.W złożonej ustnie opinii biegły dr Zb. M. zupełnie bezpodstawnie przyjął brak nadwagi u powódki (por. odmienną opinię lekarza dra Ż.).Nadwaga (przy uwzględnieniu ciężaru powódki i jej wzrostu) może mieć istotne znaczenie przy ocenie prawidłowości postępowania nauczycielki, zlecającej ponowne wykonanie ćwiczenia tylko dlatego, że trwało ono za pierwszym razem zbyt krótko. Przy nadwadze powtórzenie ćwiczenia, zwłaszcza że miało ono trwać dłużej, mogło przekraczać możliwości powódki (niezdolnej z tej właśnie przyczyny - i po już raz wykonanym ćwiczeniu - do większego wysiłku), co w następstwie mogło spowodować osłabienie siły rąk powódki i ten skutek, że "jej lewa ręka upadła". Tej okoliczności sąd orzekający dostatecznie nie wyjaśnił. Nauczyciel wychowania fizycznego nie może kosztem zdrowia ćwiczącego dążyć do uzyskania poprawności wykonania ćwiczenia. W wypadku zatem, gdy nadwaga powódki stanowiła przeciwwskazanie dłuższego stania na rękach, co przy powtórzeniu ćwiczenia było nieuniknione i łączyło się ze wzmożonym wysiłkiem, zlecenie ponownego wykonania może przesądzić o niewłaściwym wykonywaniu przez nauczyciela jego obowiązków.Nauczyciel wychowania fizycznego powinien być należycie zorientowany co do stanu zdrowia swych uczniów i dostosowywać zakres wymagań wobec ćwiczących do ich możliwości, które zależą od tego stanu zdrowia oraz rozwoju fizycznego. Zaniedbania w tym zakresie stanowią o winie nauczyciela, jeżeli szkoda pozostaje w związku przyczynowym z tymi zaniedbaniami.Program nauczania wychowania fizycznego w liceum ogólnokształcącym przewiduje stały kontakt nauczyciela z lekarzem szkolnym m.in. co do udziału poszczególnych uczniów w zajęciach, przy czym generalną wskazówką jest obowiązek nauczyciela otoczenia szczególnie troskliwą opieką młodzieży "słabiej rozwiniętej fizycznie i mniej sprawnej ruchowo".Nie zostały także dostatecznie rozważone okoliczności dotyczące prawidłowej - z punktu widzenia bezpieczeństwa ćwiczących - organizacji ćwiczeń.Wprawdzie przy wykonywaniu przez powódkę ćwiczenia zastosowano ochronę ze strony współćwiczących uczennic, lecz ochrona ta okazała się - z przyczyn przez sąd orzekający nie wyjaśnionych - bezskuteczna. Ochrona ta nie zapobiegła upadkowi powódki na podłogę (zaniedbanie ubezpieczających, wadliwy ich dobór, ewent. inne przyczyny). Wymaga to dodatkowych ustaleń.Biegli uznali stosowanie materaca, zabezpieczającego przed skutkami upadku, za zbędne poza okresem początkowym. Stanowisko to budzi zasadnicze zastrzeżenia. Upadek ćwiczącego stanie na rękach jest zawsze - z różnych przyczyn (przede wszystkim na skutek osłabienia siły rąk przy staniu dłuższym) - możliwy, zaniechanie więc stosowania urządzeń zabezpieczających (materaców, wzajemnej ochrony itp.) nie da się pogodzić z wymaganiami programu i regulaminów nauczania. Odmienna opinia biegłych nie jest dostatecznie uzasadniona.Z przytoczonych względów należało, wskutek rewizji obydwu stron, wobec nienależytego wyjaśnienia okoliczności sprawy pod kątem art. 417 k.c., na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w zw. z art. 368 pkt 1 i 3 k.p.c., orzec jak w sentencji.