I CR 79/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stołecznego Przedsiębiorstwa Handlu Opałem w W. przeciwko T. W. o zapłatę 23.704,96 zł na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 29 marca 1961 r. zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneMHD Artykułami Budowlanymi i Opałowymi w Warszawie, obecnie Stołeczne Przedsiębiorstwo Handlu Opałem, domagało się zasądzenia od T.W. kwoty 23.704,96 zł z tytułu wyrównania manka powstałego w prowadzonym przez pozwanego składzie opałowym za czas od 20.I.1953 r. do 30.VII.1953 r.Ustanowiony dla ochrony praw pozwanego adwokat wniósł o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 29 marca 1961 r. powództwo uwzględnił z następującym uzasadnieniem."Pozwany na rozprawie nie uznał roszczeń pozwu, jednak żadnych konkretnych zarzutów nie zgłosił. Pozwany przez pewien czas chorował i leczył się w Przychodni Zdrowia Psychicznego, jednak, jak wynika z pism Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego pozwany czuje się lepiej, pracuje i jest zdolny do kierowania swoim postępowaniem.W piśmie procesowym z dnia 20.III.1961 r. pełnomocnik pozwanego z urzędu domagał się zobowiązania strony powodowej do złożenia remanentu początkowego i końcowego oraz zbadania świadków, którzy wówczas pracowali z pozwanym, nie podając ani okoliczności, na które mają być przesłuchani, ani nawet ich nazwisk i adresów. Sąd wobec tego nie mógł uwzględnić wniosku pełnomocnika pozwanego. Również nieaktualne i bezprzedmiotowe jest żądanie złożenia dokumentów dotyczących okresu pracy pozwanego. Od tego czasu minęło 8 lat i jak oświadczył pełnomocnik powoda w odszukaniu ich będą pewne trudności.Mając powyższe na uwadze oraz fakt, że pełnomocnik pozwanego nie zgłosił konkretnych zarzutów co do prawidłowości wyliczenia niedoboru, Sąd, uznał, iż pozwany nie udowodnił, że nie ponosi odpowiedzialności za powstały niedobór".W rewizji pełnomocnik pozwanego żądał uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Zdaniem skarżącego sprawa nie została wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Okolicznością wysuwającą się w sprawie na plan pierwszy jest fakt ujawnienia się, prawie bezpośrednio po okresie rozliczeniowym, choroby psychicznej u pozwanego, który był leczony w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w czasie od dnia 31.VIII.1953 r. do dnia 6.XII.1953 r. i następnie od 26.II.1954 r. do 7.III.1954 r. Chodzi o psychozę alkoholową.Poczytalność osób stanowi jedną z przesłanek odpowiedzialności. Winy w znaczeniu subiektywnym nie można przypisać osobie, która w czasie wyrządzania szkody dotknięta była chorobą psychiczną. Dyspozycję taką zawiera w odniesieniu do odpowiedzialności deliktowej przepis art. 138 § 1 k.z. Podobnie ma się rzecz w przedmiocie odpowiedzialności kontraktowej.Obowiązkiem Sądu Wojewódzkiego pozostawało zatem wyjaśnić, czy w okresie objętym roszczeniem pozwany posiadał dostateczny stopień rozeznania oraz dostateczną swobodę, w sensie sprawności psychicznej, kierowania swoim postępowaniem. Ewentualnie stwierdzony u pracownika brak poczytalności musiałby tyć uznany za moment zwalniający go od odpowiedzialności za skutek nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych, chyba że występuje stan rzeczy, w którym sprawca szkody w sposób zawiniony sam pozbawia się możności pokierowania swoim postępowaniem (art. 138 § 2 k.z.).Wedle wyjaśnień udzielonych przez dr J. J. psychoza, na którą w roku 1953 leczył się pozwany była "chorobą psychiatryczną, nabytą przez W. na kilka tygodni przed przybyciem do szpitala, jednakże stan zdrowia W. przed ostatnią chorobą psychiczną nie jest jeszcze dostatecznie naświetlony". Moment ów na tle już przytoczonych zasad stwarzał dla Sądu Wojewódzkiego powinność wyświetlenia w drodze zasięgnięcia opinii biegłych lekarzy psychiatrów stanu zdrowia psychicznego pozwanego z okresu, którego dotyczy rozliczenie.Pozostawienie omawianej kwestii bez wyjaśnienia stanowi uchybienie wymogom art. 236 § 1, 242 § 1, 293 § 1 i 326 k.p.c. mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.Poza tym bierność w procesie strony, o ile można ją tłumaczyć zakłóceniami psychicznymi, stawia sąd wobec szczególnych obowiązków.Po pierwsze chodzić tu będzie o wyjaśnienie w drodze osobistego kontaktu, a więc przez bezpośrednią indagację na rozprawie osoby chorej - jeżeli tylko z uwagi na stan jej zdrowia jest to możliwe - czy jest ona w stanie przedstawić materiał, jakim ewentualnie dysponuje, a jaki może posłużyć do wykrycia istotnego układu stosunków faktycznych i czy w ogóle potrafi ona działać w procesie bez uszczerbku dla swoich interesów. W razie odpowiedzi negatywnej co do tej kwestii Sąd obowiązany jest postąpić wedle wskazań zawartych w uchwale składu siedmiu sędziów S. N. z dnia 12 grudnia 1960 r. (OSN zeszyt II z 1961 r., poz. 32).Jeżeli zaś ujawni się nieporadność strony, powstaje i tak po stronie Sądu konieczność udzielenia jej pomocy o jakiej mowa w wytycznych S. N. z dnia 27.VI.1953 r. o stosowaniu przepisu art. 236 k.p.c. (OSN z 1953 r. poz. 95).Sąd Wojewódzki mimo, że pozwany był raz obecny na rozprawie nie usiłował odebrać odeń choćby oświadczenia się co do twierdzeń strony przeciwnej dotyczących okoliczności faktycznych, ani też sądząc po treści, protokołu nie skłaniał W. do złożenia wyjaśnień w sprawie.W warunkach faktycznych danej sprawy uchybienie to przedstawia się jako naruszenie normy art. 216 i 218 § 1 k.p.c. mogące mieć wpływ na wynik procesu.W ramach obowiązku własnej aktywności Sąd Wojewódzki winien był nadto (art. 236 § 1 k.p.c.) zbadać i sprawdzić choćby przez dokonanie osobiście wglądu, w kierunku sprawdzenia czy wzajemnie korespondują dokumenty stanowiące podstawę załączonego do pozwu rozliczenia, tudzież przeprowadzić dochodzenie w celu uzyskania informacji, czy istnieją środki dowodowe pozwalające na zorientowanie, jakie były warunki pracy pozwanego oraz jakie było jego zachowanie się jako osoby materialnie odpowiedzialnej za mienie powoda. Nie podjąwszy w tym przedmiocie próby, Sąd Wojewódzki uchybił dyspozycji art. 236 § 1 k.p.c.Z omówionych przyczyn okazał się usprawiedliwiony wniosek z rewizji pozwanego o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji (aktualnie ze względu na wartość przedmiotu sporu Sądowi Powiatowemu) do ponownego rozpoznania (art. 384 k.p.c.).