I CR 821/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Święcicki, T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Hieronima S. przeciwko Annie M. i Mariannie S. o zaprzeczenie macierzyństwu, po rozpoznaniu rewizji powoda od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego z dnia 23 lipca 1955 r., zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla województwa warszawskiego do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym wyrokiem z dnia 16 lutego 1954 r. Sąd Powiatowy w Pułtusku ustalił, że Hieronim S. jest ojcem nieletniej Marianny Barbary M., i nadał jej nazwisko ojca. W tejże sprawie Hieronim S. złożył skargę o wznowienie postępowania na tej podstawie, że po uprawomocnieniu się wyroku dowiedział się, iż rzekoma matka dziecka Anna M. nie była w ogóle w ciąży i że tym samym nieletnia nie jest jej córką. Skarga ta została odrzucona, jednakże Hieronim S. decyzję tę zaskarżył. Jednocześnie Hieronim S. na tej samej podstawie żąda w sprawie niniejszej ustalenia, że Anna M. nie jest matką nieletniej Marianny Barbary. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 23 lipca 1955 r. pozew jego odrzucił z tym uzasadnieniem, że kwestia macierzyństwa Anny M. została prawomocnie osądzona w sprawie o ustalenie ojcostwa.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył powód.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 47 § 2 kod. rodz. sąd, ustalając ojcostwo, orzeka, iż ojcem dziecka jest mężczyzna, który obcował z jego matką w czasie od trzechsetnego do sto osiemdziesiątego dnia przed porodem. Trafnie przeto Sąd Wojewódzki uznał, że jedną z przesłanek orzeczenia o ustalenie ojcostwa jest fakt, że kobieta, z którą pozwany współżył w okresie poczęcia dziecka, jest jego matką. Jednakże Sąd Najwyższy nie podziela dalszego wniosku Sądu Wojewódzkiego, że przyjęcie tej przesłanki stwarza stan rzeczy osądzonej dla ewentualnego procesu o zaprzeczenie macierzyństwu.Zgodnie z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego dowodem tzw. praw stanu obywatela są dotyczące jego osoby akty stanu cywilnego, a w szczególności akt jego urodzenia, przy czym prawa te mogą być podważane tylko w odrębnym postępowaniu w trybie spornym (por. m. i. orzeczenie C 1262/49 z dnia 13 września 1949 r., OSN 1950, poz. 28), nie mogą zaś być kwestionowane w toku innego postępowania. Oczywiście zasada ta dotyczy także kwestii macierzyństwa, gdyż pochodzenie dziecka od określonej kobiety należy do kategorii praw stanu. Prowadzi to do wniosku, że wynikające z aktu urodzenia pochodzenie dziecka od kobiety wpisanej do tego aktu jako jego matka nie może być obalane w drodze zarzutu w procesie o ustalenie ojcostwa, podobnie jak nie mogłoby być kwestionowane np. w sprawie o stwierdzenie praw spadkowych. Za takim rozwiązaniem przemawia także przepis art. 11 pkt 1 k.p.c., w myśl którego sprawy o zaprzeczenie macierzyństwu należą, jako sprawy o prawa niemajątkowe, do właściwości sądów wojewódzkich, podczas gdy sprawy o ustalenie ojcostwa rozpoznają w drodze wyjątku sądy powiatowe.Z powyższego wynika, że w sprawie o ustalenie ojcostwa w stosunku do dziecka, którego akt urodzenia został uprzednio sporządzony, sąd przyjmuje wprawdzie jako przesłankę swego orzeczenia pochodzenie dziecka od kobiety, z którą pozwany obcował w okresie poczęcia, a która wpisana jest do aktu stanu cywilnego jako matka dziecka, ale przyjęcie tej przesłanki opiera się wyłącznie na akcie urodzenia. Z zasad wyżej przedstawionych nie wyłącza to obalenia macierzyństwa tej kobiety w odrębnym procesie, podobnie jak nie wyłączałby takiego procesu uprzedni wyrok zasądzający na rzecz dziecka alimenty od kobiety uwidocznionej w akcie urodzenia jako jego matka.Przeciwne stanowisko prowadziłoby do sprzecznego z ustaloną praktyką wniosku, że każde orzeczenie skuteczne między rodzicami a dziećmi, które jako przesłankę przyjęło pochodzenie dziecka od jednego z rodziców, czyniłoby niedopuszczalny proces o zaprzeczenie macierzyństwu czy ojcostwu. Wbrew takiemu wnioskowi sądy niejednokrotnie rozpoznają np. sprawy o zaprzeczenie ojcostwu, pomimo że uprzednio od męża matki zasądzono prawomocnie alimenty na rzecz dziecka. Podkreślić także wypada, że stanowisko, jakie zajął w zaskarżonym wyroku Sąd Wojewódzki, prowadziłoby ponadto do społecznie szkodliwego rezultatu, gdyż uniemożliwiałoby w ogóle zaprzeczenie macierzyństwu w wypadku uprzedniego ustalenia ojcostwa w drodze sądowej, z tych samych bowiem przyczyn zaprzeczenia takiego nie mogłyby się domagać poza rzekomym ojcem dziecka także inne osoby zainteresowane, a więc matka dziecka oraz samo dziecko.Ponieważ w myśl wyżej przedstawionego rozumowania sąd powiatowy nie byłby władny rozpoznawać w procesie o ustalenie ojcostwa zarzutu, iż kobieta wpisana do aktu urodzenia dziecka jako jego matka w rzeczywistości matką jego nie jest, wyłania się pytanie, czy taka obrona pozwanego w ogóle jest niedopuszczalna. Oczywiście wniosek taki byłby nieuzasadniony, gdyż stałby na przeszkodzie prawidłowemu ustaleniu składu rodziny.Pozwany może oczywiście zarzut, o którym mowa, postawić, ale wówczas sąd powiatowy, nie mogąc zarzutu tego zbadać we własnym zakresie, udziela pozwanemu terminu do wszczęcia odrębnego procesu przed sądem wojewódzkim o zaprzeczenie macierzyństwu. Uzasadnia to dalszą tezę, iż domniemanemu ojcu dziecka przysługuje z chwilą wytoczenia przeciwko niemu procesu o ustalenie ojcostwa czynna legitymacja w procesie o zaprzeczenie macierzyństwu; jest to uzasadnione tym, że pozwany staje się osobą bezpośrednio zainteresowaną w tym zaprzeczeniu, a interes jego nie ma charakteru wyłącznie majątkowego.Z zasad powyższych oraz ze względu na to, że Sąd Najwyższy podziela pogląd zaskarżonego wyroku, iż mężczyźnie, którego ojcostwo ustalono sądownie, przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie macierzyństwu, zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę w myśl art. 384 k.p.c. przekazać Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.