I CSK 3156/22

I CSK 3156/22 POSTANOWIENIE 30 czerwca 2023 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Roman Trzaskowski na posiedzeniu niejawnym 30 czerwca 2023 r. w Warszawie, w sprawie z powództwa T.C. przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście O. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej T.S. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 12 października 2021 r., I ACa 170/20, 1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2) zasądza od powódki na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł z tytułu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Wyrokiem z 12 października 2021 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelację powódki od wyroku oddalającego jej powództwo o zapłatę odszkodowania. W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania, powódka wskazała przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Jej zdaniem w sprawie wystąpiły istotne zagadnienia prawne wyrażające się w następujących pytaniach: - czy art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2021, poz. 1899; dalej – „u.g.n.”) stwierdzający, że roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n., nie I CSK 3156/22 2 przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej, ma zastosowanie tylko do roszczenia określonego w przepisie art. 136 ust. 3 w związku z art. 137 u.g.n., czy też także do roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości przewidzianego w art. 69 ust. 1 w związku z art. 47 ust. 4 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r., Nr 30, poz. 127 ze zm.; dalej – „u.g.g.w.n.); - czy wojewoda reprezentujący Skarb Państwa może na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464 ze zm.; dalej – „Nowelizacja u.g.g.w.n.”) wydać decyzję stwierdzającą nabycie z mocy prawa użytkowania wieczystego gruntu Skarbu Państwa na rzecz przedsiębiorstwa państwowego mającego osobowość prawną w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo to nie mogło mieć w swoim zarządzie tego gruntu z uwagi na treść art. 4 ust. 1 i 4 w związku z art. 33 ust. 1 i 2 u.g.g.w.n. oraz art. 4 Nowelizacji u.g.g.w.n., które to przepis przewidywały, że grunty stanowiące własność Skarbu Państwa mogą być oddawane odpłatnie w zarząd państwowym jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej, które zarządzają wydzielonymi im gruntami i pozostają nadal w zarządzie tych jednostek na podstawie art. 4 Nowelizacji u.g.g.w.n. W ocenie skarżącej rozbieżności w orzecznictwie sądów wywołuje art. 2 ust. 1 i ust. 3 Nowelizacji u.g.g.w.n., gdyż jedne orzeczenia stwierdzają, że zawarta w art. 2 ust. 1 ww. ustawy klauzula „nie narusza to praw osób trzecich” powinna być odczytywania jako warunek wystąpienia lub niewystąpienia z mocy prawa skutku przekształcenia się zarządu w użytkowanie wieczyste i że nieruchomość, która w dniu 5 grudnia 1990 r. pozostawała w zarządzie państwowej osoby prawnej, nie staje się dla niej ex lege przedmiotem prawa użytkowania wieczystego, jeżeli przed tą datą zaktualizowały się przesłanki zwrotu takiej nieruchomości byłemu właścicielowi, co oznacza że również złożenie wniosku o zwrot nieruchomości po dniu 5 grudnia 1990 r. wyłącza możliwość uwłaszczenia nią określonych podmiotów; inne orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego stwierdzają zaś, że dopiero złożenie w odpowiednim czasie wniosku o zwrot nieruchomości I CSK 3156/22 3 podlegającej uwłaszczeniu i zawiadomienie o tym fakcie organu orzekającego o uwłaszczeniu powodowało ujawnienie względem niej praw osób trzecich, w rozumieniu art. 2 ust. 1 Nowelizacji u.g.g.w.n. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.). Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9 kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego I CSK 3156/22 4 z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.). Powołanie się zaś na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK 111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia 2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.). Zagadnienia i wątpliwości prawne sformułowane przez powódkę nie czynią zadość wskazanym wymaganiom, nie budzą bowiem poważnych wątpliwości, nie są istotne w sprawie albo zostały już wystarczająco wyjaśnione. Przepis art. 229 u.g.n. stanowi, że roszczenie, o którym mowa w art. 136 ust. 3, nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie tej ustawy nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że przepis ten, zamieszczony w Dziale VII u.g.n., zatytułowanym "Przepisy I CSK 3156/22 5 przejściowe, zmiany w przepisach obowiązujących i przepisy końcowe", jest przepisem przejściowym o charakterze intertemporalnym. Istota tego rodzaju przepisów polega na tym, że odnoszą się one do stosunków prawnych zastanych w momencie wprowadzenia w życie nowej regulacji prawnej i mają na celu specjalne ich uregulowanie. Z istoty tej wynika, że punktem odniesienia jest dotychczasowy stan prawny oraz ukształtowane na jego podstawie stosunki prawne trwające w momencie wejścia w życie nowych przepisów (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 maja 2013 r., I OSK 2484/11, niepubl.). W orzecznictwie tym przyjęto również, że art. 136 ust. 3 u.g.n. ma zastosowanie do wszelkich wypadków wywłaszczenia nieruchomości bez względu na podstawę prawną dokonanego wywłaszczenia, a więc także dokonanych na podstawie ustaw i innych aktów normatywnych, które stanowiły podstawę wywłaszczenia przed 1 stycznia 1998 r. (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 marca 2011 r., I OSK 695/10, niepubl.). W art. 241 pkt 1 u.g.n. ustawodawca uchylił moc obowiązywania ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, w art. 233 u.g.n. zaś przyjął zasadę bezpośredniego działania nowego prawa i postanowił, że sprawy wszczęte, lecz niezakończone decyzją ostateczną przed dniem wejścia w życie tej ustawy, prowadzi się na podstawie jej przepisów. Tym bardziej art. 229 u.g.n. znajduje zastosowanie w sprawach wszczętych po dniu wejścia tej ustawy w życie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 maja 2019 r., IV CSK 106/18, niepubl.). Wraz z uchyleniem ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. i wejściem w życie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. roszczenia powódki o zwrot nieruchomości wywłaszczonej można było poszukiwać wyłącznie w przepisach tej ostatniej. Stosownie do jej twierdzeń nieruchomości jej poprzedników prawnych zostały wywłaszczone na rzecz Skarbu Państwa decyzją Urzędu Powiatowego w O. z 21 stycznia 1975 r. Powódka ani jej poprzednicy nie występowali z roszczeniem z art. 69 ust. 1 w związku z art. 47 ust. 4 u.g.g.w.n., a żądanie pozwu opiera się na twierdzeniu o pozbawieniu jej uprawnień wynikających z tych przepisów wskutek niezawiadomienia byłych właścicieli o zamiarze użycia wywłaszczonej nieruchomości na inny cel niż określony w decyzji o wywłaszczeniu. I CSK 3156/22 6 Skarżąca dochodziła odszkodowania za szkodę doznaną wskutek utraty możliwości uzyskania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości spowodowanej naruszającym prawo postępowaniem właściwego organu: zaniechaniem wymaganego przez ustawę zawiadomienia byłego właściciela lub jego spadkobiercy o zamiarze użycia wywłaszczonej nieruchomości na cel inny niż określony w decyzji wywłaszczającej i o - będącej następstwem tego zamiaru - możliwości żądania przez byłego właściciela lub jego spadkobiercę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Żądanie nie było formułowane jako żądanie naprawienia szkody wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną przed dniem 1 września 2004 r., z którym nieodzownie związane jest również powołanie się na wydanie decyzji nadzorczej, stwierdzającej nieważność lub niezgodność z prawem decyzji. Sformułowane przez skarżącą wątpliwości dotyczące prawidłowości decyzji z 28 kwietnia 1995 r. i 22 września 1995 r. nie mogą zatem uzasadniać przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Nadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że art. 2 ust. 1 Nowelizacji u.g.g.w.n. dotyczy państwowych osób prawnych, z wyjątkiem Skarbu Państwa i państwowych gospodarstw rolnych - jako przedsiębiorstw państwowych. Zwrócono uwagę, że w przepisach kodeksu cywilnego przed jego nowelizacją z dnia 28 lipca 1990 r. oraz w przepisach ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. posługiwano się pojęciem „państwowa jednostka organizacyjna”, przy czym wyróżniano państwowe jednostki organizacyjne mające osobowość prawną i niemające osobowości prawnej. Państwowe osoby prawne są odpowiednikiem jednostek organizacyjnych mających osobowość prawną. Ustalenie, które grunty pozostawały w zarządzie państwowych osób prawnych, wymaga sięgnięcia do art. 4, 8 i 38 ust. 1 i 2 u.g.g.w.n. w brzmieniu obowiązującym przed Nowelizacją u.g.g.w.n. Zgodnie z treścią tych przepisów, grunty państwowe niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej lub wykonywania innych zadań ustawowych lub statutowych były oddawane odpłatnie w zarząd państwowym jednostkom organizacyjnym (a w tym pojęciu mieściły się przede wszystkim państwowe osoby prawne). Państwowe jednostki organizacyjne uzyskiwały grunty państwowe w zarząd na podstawie: a) decyzji terenowego organu administracji państwowej; b) zawartej, za zezwoleniem tego organu, umowy o przekazaniu nieruchomości między państwowymi jednostkami organizacyjnymi; c) umowy o nabyciu I CSK 3156/22 7 nieruchomości (art. 38 ust. 2 ustawy). Wreszcie, według art. 8 ust. 2 tej ustawy nieruchomości nie stanowiące własności państwowej nabyte przez państwowe jednostki organizacyjne w drodze umowy pozostają w ich zarządzie (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasadę prawną z 18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91, OSNC 1991, nr 10-12, poz. 118). Skarżąca nie czyni rozróżnienia między brzmieniem powoływanych przez nią przepisów, podczas gdy stosownie do art. 2 ust. 1 Nowelizacji u.g.g.w.n. grunty będące 5 grudnia 1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych stały się z tym dniem z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego, zaś wskazywane przez niego brzmienie przepisów art. 4 ust. 1 i 4 obowiązuje od 5 grudnia 1990 r., natomiast art. 33 ust. 1 i 2 od 10 kwietnia 1991 r. Nie została również wykazana powołana przez skarżącą przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Skarżąca nie wyjaśniła, w jaki sposób rozstrzygnięcie wskazywanych przez nią rozbieżności w orzecznictwie administracyjnym wiąże się z niniejszą sprawą i jest istotne dla jej wyniku. Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji. [ał] (K.L.) I CSK 3156/22 8