I CZ 92/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Kałamajski. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jadwigi Ś. oraz Leona i Ludwiki małż. B., zastąpionych przez Państwowe Biuro Notarialne w Poznaniu, o wpis własności nieruchomości, na skutek zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Powiatowego dla m. Poznania w Poznaniu z dnia 30 sierpnia 1962 r.,zaskarżone postanowienie uchylił.Uzasadnienie faktycznePaństwowe Biuro Notarialne w Poznaniu złożyło do Sądu Powiatowego w m. Poznaniu wniosek o dokonanie wpisu w księdze wieczystej stwierdzającego, że własność nieruchomości położonej w P. przy ul. B. Chrobrego 42 przeszła na małżonków Leona i Ludwikę B. "na zasadzie wspólności ustawowej" na mocy umowy z dnia 17 sierpnia 1962 r., mocą której dotychczasowa właścicielka tej nieruchomości Jadwiga Ś. przeniosła własność tej nieruchomości na małżonków B. uznając, że przysługuje im roszczenie o przeniesienie własności z mocy art. 73 § 2 pr. rzecz.Postanowieniem z dnia 30 sierpnia 1962 r. Sąd Powiatowy na mocy art. 46 pr. o księgach wieczystych wyznaczył wnioskodawcom trzymiesięczny termin do przedstawienia zaświadczenia, że Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. nie wykonało prawa pierwokupu przewidzianego w art. 30 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami państwowymi w miastach i osiedlach.Wymienione postanowienie zaskarżyło Państwowe Biuro Notarialne.Rozpoznając zażalenie, Sąd Wojewódzki w Poznaniu przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. następujące pytanie prawne:"Czy przepisy dotyczące prawa pierwokupu zawarte w ustawie z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159) mają zastosowanie do przeniesienia - na zasadzie art. 73 § 2 pr. rzecz. - własności nieruchomości określonej w art. 30 wyżej powołanej ustawy?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Pogląd rewizji, że w razie realizacji przez osobę zainteresowaną roszczenia z art. 73 § 2 pr. rzecz. przepisy art. 30 i nast. ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159) o przysługującym Skarbowi Państwa prawie pierwokupu nie mają zastosowania, jest uzasadniony. Przepisy te przewidują prawo pierwokupu dla Państwa na wypadek zamierzonego przeniesienia własności pod tytułem sprzedaży, zamiany lub darowizny, a więc w wypadku, gdy podstawą prawną przeniesienia własności jest umowa stron zobowiązująca do takiego przeniesienia. W sytuacji natomiast unormowanej w art. 73 § 2 pr. rzecz. jest inaczej, ponieważ przeniesienie własności następuje wtedy nie w wykonaniu uprzednio wyrażonej (w umowie zobowiązującej) woli stron, lecz w wykonaniu obowiązku ustawowego. Wykładnia powyższa znajduje ponadto poparcie w założeniach przepisów o pierwokupie na rzecz Skarbu Państwa. Celem tej instytucji jest umożliwienie Państwu nabywania w drodze cywilnoprawnej nieruchomości dla gospodarki miejskiej, przy czym z reguły instytucja ta nie godzi w interesy nabywcy, może on bowiem z chwilą, gdy się dowie o skorzystaniu przez Państwo z prawa pierwokupu, szukać innego obiektu przydatnego dla jej potrzeb.Zupełnie inaczej przedstawia się sprawa w razie nabycia nieruchomości w drodze realizacji roszczenia z art. 73 § 2 pr. rzecz., wówczas bowiem interes nabywcy w nabyciu tej, a nie innej działki - skoro wzniósł on już na niej budynek, którego wartość znacznie przewyższa wartość gruntu - jest szczególnie doniosły. Dlatego nie jest rzeczą przypadku, że ustawa mówi tylko o nabyciu własności w następstwie uprzedniej czynności prawnej.Zasadność omawianego wyżej zarzutu rewizji nie oznacza jednak, że Sąd Powiatowy może i powinien uwzględnić wniosek o wpis prawa własności małżonków B. bez uzupełniających dowodów. W obecnym bowiem stadium postępowania dowodowego Sąd dysponuje jedynie dowodem, że strony zawarły umowę przeniesienia własności w wykonaniu uznanego przez zbywczynię roszczenia nabywców z art. 73 § 2 pr. rzecz., natomiast nie dysponuje dowodem, że to uznanie odpowiada stanowi rzeczywistemu, a więc że zostały spełnione przesłanki z art. 73 § 2. Gdyby bowiem było inaczej, to umowa stron byłaby w rzeczywistości umową przeniesienia własności pod tytułem sprzedaży, darowizny lub zamiany, przy czym ta ostatnia czynność prawna byłaby w niej ukryta. Umowa taka nie byłaby, oczywiście, nieważna, ale trzeba by ją było w myśl art. 70 § 2 p.o.p.c. traktować zgodnie z jej naturą, a wówczas Skarbowi Państwa przysługiwałoby prawo pierwokupu.Ponieważ umowa, o którą chodzi w sprawie, może ewentualnie godzić w prawo pierwokupu Skarbu Państwa, przeto Sąd Powiatowy będzie mógł dokonać wpisu do księgi wieczystej dopiero po złożeniu mu dokumentu skutecznego w stosunku do Skarbu Państwa a stwierdzającego, że małż. B. rzeczywiście realizują prawo pierwokupu. Dokumentem takim może być albo oświadczenie Skarbu Państwa, reprezentowanego przez prezydium właściwej rady narodowej, albo wyrok ustalający, że małż. B. rzeczywiście przysługuje względem nabytej nieruchomości roszczenie z art. 73 § 2 pr. rzecz., przy czym wyrok ten powinien zapaść w sprawie przeciwko Skarbowi Państwa.Ponieważ, jak już zaznaczono, umowa, o którą chodzi w sprawie, byłaby ważna nawet wtedy, gdyby takie roszczenie małż. B. nie przysługiwało - wystarczające może być także oświadczenie prezydium właściwej rady narodowej, że nie skorzysta ono z prawa pierwokupu.Rzeczą zatem Sądu Powiatowego będzie wydanie postanowienia w trybie art. 46 pr. o ks. wiecz. ale o innej treści aniżeli zaskarżone, tzn. dające wnioskodawcom możność wylegitymowania się jednym z wyżej omawianych dokumentów.Z zasad powyższych Sąd Najwyższy z mocy art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.