I PR 109/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski. Sędziowie: W. Formański (sprawozdawca), S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Eugeniusza J. przeciwko Wacławowi O. o należność za pracę, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z dnia 29 stycznia 1966 r. i przedstawionego przez Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy postanowieniem z dnia 9 grudnia 1966 r. zagadnienia prawnego:"Czy pracownikowi nie uspołecznionego zakładu pracy, przebywającemu w areszcie tymczasowym, przysługuje wynagrodzenie za okres tymczasowego aresztowania?"I. przejął sprawę do rozpoznania;II. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo oraz oddalił wniosek pozwanego o zwrot kosztów procesu.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy zasądził na rzecz powoda kwotę 3.249 zł tytułem połowy wynagrodzenia za okres trzech miesięcy przebywania powoda w areszcie, powołując jako podstawę prawną pismo okólne nr 102 Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1952 r. w sprawie zasad postępowania kierowników urzędów i instytucji państwowych oraz przedsiębiorstw uspołecznionych w przypadku tymczasowego aresztowania pracownika (M.P. Nr A-44, poz. 634), chociaż powód był zatrudniony w prywatnym warsztacie blacharskim, będącym własnością pozwanego. Wprawdzie Sąd Powiatowy zdawał sobie sprawę z jego, jacy pracownicy są adresatami wymienionego pisma okólnego Prezesa Rady Ministrów, uznał jednak, że pracownicy zatrudnieni w prywatnych warsztatach powinni również podlegać takiej samej ochronie jak pracownicy urzędów państwowych i przedsiębiorstw uspołecznionych, skoro dekret z dnia 18.I.1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zmianami) w art. 18 zapewnia przewidzianą w tym dekrecie ochronę również takim pracownikom.Na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie prawne, przy czym w uzasadnieniu swoich wątpliwości, podzielając w tym względzie stanowisko Sądu Powiatowego co do zachodzącej luki w przepisach prawnych, przytacza pogląd, że skoro umowa o pracę między stronami nie została przez pozwanego rozwiązana i trwała z mocy art. 4 dekretu z dnia 18.I.1956 r. przez trzy miesiące od chwili aresztowania, to w zasadzie należy się powodowi wynagrodzenie za ten okres jako okres trwania stosunku pracy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przyjąwszy sprawę do rozpoznania, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo, kierując się następującymi przesłankami.Pismo okólne nr 102 Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 maja 1952 r., które - jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 29.VIII.1952 r. w sprawie C 737/52 - należy traktować jako stwarzające dla pracowników nim objętych prawo podmiotowe do świadczeń w piśmie tym przewidzianych, dotyczy wyłącznie pracowników urzędów i instytucji państwowych oraz przedsiębiorstw uspołecznionych. Wynika to w sposób nie budzący wątpliwości zarówno z brzmienia nazwy tego pisma i z treści poszczególnych jego postanowień, jak i z faktu, że Prezes Rady Ministrów był władny przyjąć określone zobowiązania majątkowe w imieniu tylko tych zakładów pracy, które są podporządkowane naczelnym organom administracji państwowej z racji swej przynależności do tzw. sektora uspołecznionego. Ponieważ nie było upoważnienia ustawowego do przyjęcia nowych zobowiązań w imieniu pracodawców nie uspołecznionych, do tych ostatnich pismo okólne nr 102 Prezesa Rady Ministrów nie może mieć nawet per analogiam zastosowania. Należy przy tym zauważyć, że sięganie do analogii, gdy idzie o zagadnienie płacowe, jest z reguły niedopuszczalne.Wynagrodzenie za pracę jest świadczeniem wzajemnym pracodawcy, ściśle uwarunkowanym świadczeniem ze strony pracownika. Od tej zasady ogólnej obowiązujące ustawodawstwo pracy przewiduje wyraźnie wyjątki, gdy pracodawca, nie ponosząc winy ze swej strony, obowiązany jest mimo to ponosić świadczenia na rzecz pracownika podczas przerw w pracy nie zawinionych przez pracownika. Przepisy w tym zakresie, jako stanowiące odstępstwo od ogólnej zasady, że za czas przerwy w pracy traci się prawo do wynagrodzenia, podlegają ścisłej wykładni.Powód jest pracownikiem fizycznym. Nie może więc mieć do niego zastosowania zasada prawna uchwalona przez Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów z dnia 16.VI.1951 r. w sprawie C 479/50, według której w razie niemożności pełnienia obowiązków z powodu tymczasowego aresztowania pracownik umysłowy zachowuje prawo do wynagrodzenia przez krótki okres (art. 20 rozp. z dnia 16.III.1928 r. o umowę o pracę pracowników umysłowych), przy czym przy ustalaniu tego okresu należy w szczególności mieć na względzie potrzeby osób pozostających na utrzymaniu aresztowanego pracownika. Podobnego przepisu, jak wymieniony art. 20, nie przewiduje rozporządzenie z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę robotników. Brak jest zatem podstawy do stosowania wyżej cytowanej zasady prawnej, aktualnej w wypadkach nie objętych pismem okólnym nr 102 Prezesa Rady Ministrów z dnia 15.V.1952 r., w stosunku do pracowników fizycznych.Wreszcie nie mogą też mieć zastosowania w niniejszej sprawie obowiązujące nadal przepisy art. 458 i 459 kodeksu zobowiązań, przewidujące zachowanie przez pracownika prawa do wynagrodzenia w razie niemożności pełnienia pracy z ważnej przyczyny, gdyż z mocy art. X § 1 pkt 1 i § 3 przep. wprow. k.z., art. 458 i 459 k.z. nie stosuje się do pracowników objętych rozporządzeniami z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę robotników oraz o umowie o pracę pracowników umysłowych, który to stan nie uległ zmianie z chwilą wejścia w życie kodeksu cywilnego, gdyż art. XII § 2 pkt 3 przep. wprow. k.c. pozostawił w mocy dla stosunków pracy art. VIII-X przep. wprow. k.z. Skoro więc kodeks cywilny utrzymał w mocy przepisy wyłączające stosowanie art. 458 i 459 k.z. do pracowników objętych rozporządzeniami z 16.III.1928 r., to należy wnioskować, że ustawodawca PRL uznał jeszcze za konieczne utrzymanie pewnych odmienności w unormowaniu sytuacji prawnej pracowników obu kategorii. Niedopuszczalne więc w tej sytuacji jest dopatrywanie się luki w przepisach prawnych i - przez sięgnięcie do analogii - rozciąganie nie istniejącej ochrony prawnej na pracowników nią nie objętych.Okoliczność, że z mocy art. 4 i 18 dekretu z dnia 18.I.1958 r. umowa o pracę - w razie tymczasowego aresztowania pracownika zarówno umysłowego, jak i fizycznego - wygasa dopiero z upływem trzech miesięcy nieobecności w pracy, chyba że zakład pracy rozwiązał wcześniej bez wypowiedzenia umowę o pracę z winy pracownika, nie stwarza sama przez się dla pracownika fizycznego zatrudnionego w nie uspołecznionym zakładzie pracy podstawy do żądania wynagrodzenia za okres przerwy w pracy spowodowany aresztowaniem.Skoro więc ani pismo okólne nr 102 Prezesa Rady Ministrów, ani rozporządzenie z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę robotników, ani wreszcie art. 458 i 459 k.z. nie dawały podstawy do uwzględnienia zgłoszonego przez powoda roszczenia, to należało, po przejęciu sprawy do rozpoznania i po zmianie zaskarżonego wyroku, oddalić powództwo, jako bezpodstawne (art. 387 k.p.c.).Ze względu na rodzaj dochodzonego roszczenia pracowniczego oraz usprawiedliwione wątpliwości prawne Sąd Najwyższy uznał za możliwe nieobciążenie powoda kosztami procesu (art. 102 k.p.c.).