I PR 121/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska. Sędziowie SN: W. Myga (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 1985 r. sprawy z powództwa Lucjana H. przeciwko Wytwórczo-Usługowej Spółdzielni Pracy w B. o uchylenie uchwały na skutek rewizji pozwanej Spółdzielni od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 20 września 1984 r.zmienił pkt I zaskarżonego wyroku i w tym zakresie powództwo oddalił oraz uchylił pkt IV zaskarżonego wyroku.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się uchylenia uchwał Walnego Zgromadzenia Przedstawicieli Członków pozwanej Spółdzielni z dnia 11 maja 1984 r.:a) nr 7 eliminującej z udziału w podziale czystej nadwyżki bilansowej członków Spółdzielni zatrudnionych w zakładach usługowych działających na zasadach zryczałtowanego rozrachunku,b) nr 11 znoszącej obowiązek wypowiadania umowy o pracę przy wprowadzeniu zmian istotnych jej warunków w postaci ustalonego ryczałtu.W częściowym uwzględnieniu powództwa Sąd Wojewódzki uchylił uchwałę nr 7 Zebrania Przedstawicieli Członków pozwanej Spółdzielni z dnia 11 maja 1984 r. w przedmiocie przydziału czystej nadwyżki bilansowej za 1983 r.Sąd ustalił, że uchwałą tą został dokonany podział czystej nadwyżki bilansowej w ten sposób, że członkowie zakładów zryczałtowanych otrzymali jedynie oprocentowanie udziałów, a nie otrzymali - tak jak pozostali członkowie - wypłat obliczonych od funduszu płac. Ograniczenie udziału w nadwyżce bilansowej członków zakładów zryczałtowanych nastąpiło dlatego, że zakłady te w 1983 r. przyniosły straty i ich udział w podziale powinien być mniejszy. Nie ustalono jednak, które zakłady zryczałtowane poniosły straty i wszystkie te zakłady potraktowano jednakowo.W świetle art. 183 prawa spółdzielczego udział w nadwyżce bilansowej przeznaczonej do podziału między członków stanowi składnik wynagrodzenia za pracę i udział ten jest odpowiedni do wkładu pracy. Tak samo reguluje to statut pozwanej Spółdzielni (§ 73 ust. 3). Walne zgromadzenie może pozbawić członka udziału w nadwyżce bilansowej w całości lub części, jeżeli członek z własnej winy naraził spółdzielnię na straty lub rażąco i uporczywie naruszał obowiązki pracownicze lub inne obowiązki członkowskie (§ 75).W świetle powyższego Sąd Wojewódzki uznał, że każdemu członkowi przysługuje prawo do udziału w czystej nadwyżce bilansowej, której może być pozbawiony jedynie w przypadkach określonych w § 75 statutu. Pozwana Spółdzielnia, pozbawiając wszystkich członków zakładów zryczałtowanych udziału w podziale nadwyżki bilansowej, naruszyła art. 183 prawa spółdzielczego i § 75 statutu, kierowała się bowiem faktem, że zakłady zryczałtowane przyniosły straty w 1983 r., a nie badała, czy wszystkie zakłady przyniosły straty oraz czy straty były zawinione. Nie badano też wkładu pracy członków zakładów zryczałtowanych, traktując wszystkich jako jedną grupę. Ponadto strat tych zakładów nie można uznać za zawinione, ponieważ zostały one spowodowane zwiększeniem opłat na ubezpieczenie społeczne.Wyrok w części uwzględniającej powództwo zaskarżyła strona pozwana, która zarzucając sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z § 75 statutu pozwanej Spółdzielni członek może być pozbawiony udziału w nadwyżce bilansowej w całości lub w części, jeżeli z własnej winy naraził Spółdzielnię na straty lub rażąco i uporczywie naruszał obowiązki pracownicze albo inne obowiązki członkowskie. Pozbawienie udziału w nadwyżce bilansowej na podstawie powołanego § 75 statutu ma charakter dyscyplinarny.Zaskarżoną uchwałą nr 7 dokonano podziału nadwyżki bilansowej za 1983 r., różnicując jej wysokość w stosunku do poszczególnych grup członków w Spółdzielni ze względu na wkład pracy. Zaskarżona uchwała nie pozbawiała konkretnych członków udziału w nadwyżce bilansowej z przyczyn wymienionych w § 75 statutu, a przeto rozważanie zgodności uchwały nr 7 w płaszczyźnie postanowienia § 75 statutu dokonane przez Sąd Wojewódzki wykracza poza przedmiot sprawy.Zasadność powództwa należy rozpatrywać wyłącznie w płaszczyźnie zgodności uchwały nr 7 z art. 183 § 1 prawa spółdzielczego i § 73 statutu pozwanej Spółdzielni, gdyż uchwałą tą określono sposób podziału nadwyżki bilansowej.Udział członka w nadwyżce bilansowej stanowi część wynagrodzenia i przysługuje mu odpowiednio do wkładu pracy (art. 183 prawa spółdzielczego i § 73 ust. 3 statutu). Przepisy prawa nie określają, co jest miernikiem wkładu pracy członka, i można by twierdzić, że każdy z członków spółdzielni nabywa prawo do udziału w nadwyżce bilansowej, jeżeli prawidłowo wykonuje swoje obowiązki. Pogląd taki, który wywodziłby się z zasady prawa pracy, że pracownik nie ponosi ryzyka gospodarczego swojej działalności, nie jest trafny i nie może być stosowany wprost przy podziale nadwyżki bilansowej.Prawo do udziału w nadwyżce bilansowej nie może być oceniane w oderwaniu od istoty nadwyżki bilansowej.W myśl art. 75 prawa spółdzielczego (§ 73 ust. 1 statutu) nadwyżką bilansową jest prawidłowy zysk spółdzielni pomniejszony o podatek dochodowy. Nadwyżka bilansowa nie jest następstwem wprost wkładu pracy, ale jest następstwem efektywności wkładu tej pracy. Oczywiście, przeważnie wydajna praca przynosi zysk, ale mogą wystąpić przypadki, że taka praca nie da rezultatu w postaci zysku. Spółdzielnie mogą natomiast dokonać podziału nadwyżki bilansowej (części zysku) tylko wtedy, gdy zysk zostanie wypracowany. Jeżeli zysk nie zostanie wytworzony, spółdzielnia nie będzie mogła przyznać członkom części wynagrodzenia w postaci udziału w nadwyżce bilansowej.Jeżeli więc udział członka w nadwyżce bilansowej jest udziałem w zyskach spółdzielni, to udział ten powinien być odpowiedni do wkładu pracy, który przyczynił się do wypracowania zysku. Wkład pracy członka spółdzielni, uprawniający go do odpowiedniego udziału w nadwyżce bilansowej w rozumieniu art. 183 prawa spółdzielczego, powinien być oceniony w kategoriach ekonomicznych i dlatego o prawie do udziału w nadwyżce bilansowej decyduje udział członka spółdzielni w wypracowaniu zysku. Członkowi, który nie przyczynił się do wypracowania zysku (nadwyżki bilansowej), walne zgromadzenie może nie przyznać prawa do udziału w nadwyżce bilansowej, co nie jest tożsame z pozbawieniem prawa do udziału z przyczyn zawinionych przez członka.W konsekwencji należy uznać, że walne zgromadzenie w ramach obowiązujących przepisów jest władne nie przyznać pewnej grupie członków spółdzielni udziału w nadwyżce bilansowej, jeżeli ich działalność - nawet z przyczyn obiektywnych - nie przyczyniła się do wypracowania zysku.W sprawie jest bezsporne, że członkowie zatrudnieni w zakładach na zryczałtowanym rozrachunku nie wypracowali zysku w 1983 r. z powodu podwyższania składek na ubezpieczenie społeczne. Chociaż więc zysk nie został wypracowany z przyczyn niezależnych od tych członków, Walne Zgromadzenie pozwanej Spółdzielni było władne ograniczyć uprawnienia członków zatrudnionych w zakładach działających na zryczałtowanym rozrachunku w nadwyżce bilansowej do oprocentowania wkładów.Odmienny pogląd wyrażony przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach prawa.W związku z tym, że brak jest przesłanek do uznania, że zaskarżona uchwała jest niezgodna z przepisami prawa lub statutu (art. 38 § 2 prawa spółdzielczego), zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo podlegał zmianie na zasadzie art. 390 k.p.c., a powództwo oddaleniu.