I PR 13/66

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa M.R. przeciwko Wielobranżowej Spółdzielni Pracy Inwalidów i Emerytów Kolejowych w W. o 8.285 zł na skutek rewizji pozwanej Spółdzielni od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 29 października 1965 r. II C 315/64, oddalił rewizję (...).Uzasadnienie faktycznePowódka żądała uchylenia uchwały walnego zgromadzenia z dnia 15 czerwca 1962 r., mocą której pozbawiono ją udziału w czystej nadwyżce bilansowej za 1961 r. Nadto domagała się zasądzenia kwoty 9.285 zł, na którą składają się następujące pozycje: 300 zł - z tytułu premii bilansowej, 6.212 zł - nadwyżki bilansowej za 1961 r., 2.773 zł - z tytułu zwrotu udziałów członkowskich. W uzasadnieniu pozwu powódka wyjaśniła, że pozwana spółdzielnia pozbawiła ją dochodzonych kwot, przy czym zaliczono je na częściowe pokrycie strat, jakie spółdzielnia poniosła.Pozwana spółdzielnia, wnosząc o oddalenie powództwa, podniosła, że powódka dopuściła sprekludowania roszczeń spółdzielni w kwocie 78.886,53 zł, przez co naraziła spółdzielnię na szkodę.Wyrokiem z dnia 8 grudnia 1962 r. Sąd Wojewódzki uchylił uchwałę walnego zgromadzenia w przedmiocie pozbawienia powódki udziału w nadwyżce bilansowej i zasądził na jej rzecz kwotę 6.212 zł z tytułu udziału w nadwyżce bilansowej, a w pozostałej części powództwo oddalił.Wyrokiem z dnia 11 listopada 1963 r. Sąd Najwyższy na skutek rewizji strony pozwanej uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w części zasądzającej kwotę 6.212 zł i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania w tym zakresie, w motywach swego orzeczenia Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że powódka może domagać się od strony pozwanej swych pretensji na zasadach ogólnych.Skoro jednak pozwana spółdzielnia przeciwstawiła do potrącenia różne kwoty pieniężne, przeto prawidłowe załatwienie sprawy wymagało wyjaśnienia tych kwestii. Zdaniem Sądu Najwyższego Sąd Wojewódzki nie uzasadnił w sposób przekonywający nieuwzględnienia zarzutu potrącenia.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanej na rzecz powódki 8.985 zł, przy czym między innymi ustalił, co następuje:Z akt sprawy XI C 4047/63 wynika, że dnia 30 listopada 1963 r. spółdzielnia wystąpiła przeciwko powódce z niniejszego procesu z odrębnym powództwem o zasądzenie kwoty 31.848,57 zł z tytułu strat, na jakie spółdzielnia została narażona przez dopuszczenie przez powódkę (główną księgową) do prekluzji roszczeń spółdzielni. Wyrokiem z dnia 28 listopada 1963 r. Sąd Powiatowy powództwo spółdzielni oddalił, przyjmując, iż uległo ono prekluzji z art. 473 k.z., a Sąd Wojewódzki rewizję od tego orzeczenia oddalił.Rozważenia zatem wymaga kwestia, czy wobec prawomocnego oddalenia powództwa spółdzielni o kwotę 31.848,57 zł strona pozwana może nadal skutecznie podnosić zarzut potrącenia w niniejszym procesie. Negatywna odpowiedź na to pytanie wynika zdaniem Sądu Wojewódzkiego z następujących przesłanek.Prawomocne orzeczenie sądowe, zawierające merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy między stronami, korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Oznacza to, że to samo roszczenie, oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej nie może być przedmiotem sporu między tymi samymi stronami w innym procesie sądowym. Jeżeli zatem spółdzielnia nie może już ponownie domagać się zasądzenia od powódki kwoty 31.848,75 zł (wobec prawomocnego oddalenia powództwa), to nie może również skutecznie podnosić zarzutu potrącenia swych roszczeń, bowiem w ten sposób zrealizowałaby swoje roszczenie, o którym już Sąd rozstrzygnął w prawomocnym wyroku. Nie ma przy tym znaczenia dla sprawy fakt, że powództwo spółdzielni uległo oddaleniu na skutek prekluzji. Sąd bowiem rozstrzygnął w tamtym procesie merytorycznie spór, a więc obecnie niedopuszczalne stało się ponowne rozstrzygnięcie o tym samym roszczeniu.W tych warunkach pretensja powódki co do kwoty 6.212 zł z tytułu jej udziału w czystej nadwyżce bilansowej za 1961 r. podlega uwzględnieniu.Zasądzono też na rzecz powódki kwotę 2.773 zł tytułem zwrotu udziałów członkowskich. Wysokość tego roszczenia nie była kwestionowana, a oddalenie powództwa w tym zakresie przez Sąd Wojewódzki w wyroku z dnia 8 grudnia 1962 r. nie stoi na przeszkodzie jego uwzględnieniu w obecnym stadium procesu. W uzasadnieniu bowiem orzeczenia z dnia 8 grudnia 1962 r. Sąd wskazał, iż powództwo w tej części jest przedwczesne.Wobec tego powódka mogła ponownie wystąpić z tym żądaniem; stało się ono wymagalne dopiero po zatwierdzeniu bilansu za 1962 r. Skoro służyło jej prawo wytoczenia odrębnego powództwa, dopuszczalne było też zgłoszenie roszczenia w tym zakresie w toku niniejszego procesu (art. 193 k.p.c.). Zwrot udziałów członkowskich przysługuje powódce na mocy § 21 statutu obowiązującego w pozwanej spółdzielni, zaś wysokość roszczenia nie była kwestionowana.Wyrok powyższy zaskarżyła pozwana spółdzielnia domagając się jego zmiany przez oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżąca zarzuciła, ze uchwała walnego zgromadzenia z dnia 15 czerwca 1962 r. w przedmiocie pozbawienia powódki prawa do premii bilansowej i kwoty z tytułu podziału czystej nadwyżki oraz uprawnienia do zwrotu udziałów członkowskich - uprawomocniła się. Powódka zatem nie może domagać się należności z tych tytułów.Jednakże zarzuty powyższe są nie uzasadnione.Powódka bowiem w dacie powzięcia wspomnianej uchwały nie była już członkiem pozwanej spółdzielni. Nie mogła ona wobec tego zapobiec uprawomocnieniu się interesującej ją części tej uchwały przez jej zaskarżenie w przepisanym terminie w trybie art. 38 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. z 1961 r. Nr 12, poz. 61).Niemniej, jak to już Sąd Najwyższy wyjaśnił w poprzednim swym wyroku z dnia 11 listopada 1963 r. - którego oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w uzasadnieniu tegoż wyroku Sądu Najwyższego w obecnym składzie jest związany (art. 389 k.p.c.) i zresztą prawidłowość ich podziela - powódka może dochodzić swych roszczeń w powyższym zakresie przeciw pozwanej spółdzielni na zasadach ogólnych i roszczeń tych dochodzi.Poza tym skarżąca zarzuciła, że za oddaleniem powództwa przemawiają przepisy art. 5 k.c., ponieważ powódka wyrządziła straty przez wadliwe sporządzenie bilansu i dopuszczenie poważnych wierzytelności do prekluzji.W związku z tym zarzutem zauważyć należy, że do roszczeń powódki powstałych w latach do 1962 r. mogą mieć zastosowanie analogiczne przepisy art. 3 popc, a nie art. 5 k.c. (art. XXVI i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r., zawierającej przepisy wprowadzające kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 94).Zarzut ten jest bezskuteczny jako spóźniony, bo zgłoszony po raz pierwszy w rewizji, a przecież sąd rewizyjny zgodnie z przepisami art. 385 § 1 k.p.c. rozpoznaje sprawę na podstawie stanu faktycznego, ustalonego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. Zaskarżony zaś wyrok nie zawiera ustaleń w przedmiocie zastosowania art. 3 popc, gdyż zarzut ten nie był w pierwszej instancji podniesiony. Nie ma również przesłanek, przewidzianych w (...) art. 383 k.p.c., zezwalających na dokonanie ustaleń w instancji rewizyjnej.Na marginesie tego zarzutu należy jedynie merytorycznie zauważyć, że aby można było zastosować przepisy art. 3 popc, muszą istnieć ku temu wyraźne przesłanki. W sprawie niniejszej natomiast nie ma takich przesłanek, ponieważ jest wątpliwe, czy z winy powódki skarżąca doznała szkody w związku z prekluzją wierzytelności i rzekomo wadliwym sporządzeniem bilansu. Materiał dowodowy bowiem wskazuje, że powódka pracowała w bardzo ciężkich warunkach, co zgodnie z zasadami doświadczenia usprawiedliwia jej spóźnienia, przeoczenia i niedokładności.Skarżąca wreszcie utrzymywała, że powództwo ulega oddaleniu ze względu na potrącenie.W związku z tym zarzutem należy zauważyć, że Sąd Najwyższy już w poprzednim swym wyroku z dnia 11 listopada 1963 r. wskazał na konieczność wyjaśnienia kwestii potrącenia. Należało zatem wyjaśnić, czy skarżąca złożyła odpowiednie oświadczenie, że wierzytelność powódki wygasła wobec istnienia roszczeń wzajemnych, kiedy to uczyniła i czy rzeczywiście istniała pretensja wzajemna. Sąd Wojewódzki ponownie rozpoznając sprawę, uznał zarzuty skarżącej w przedmiocie potrącenia za bezpodstawne wobec oddalenia jej roszczeń jako sprekludowanych w sprawie XI C 4047/64.Zaskarżony wyrok zatem nie zawiera dostatecznego wyjaśnienia, czy skarżąca złożyła oświadczenie w przedmiocie potrącenia i kiedy to uczyniła, aczkolwiek okoliczności te miały istotne znaczenie. Gdyby bowiem okazało się, że tego rodzaju skuteczne oświadczenie zostało złożone przed sprekludowaniem się roszczeń, dochodzonych w sprawie XI C 4047/63, to zgodnie z przepisem art. 254 § 2 k.z. mogłoby ono spowodować wygaśnięcie wierzytelności powódki z chwilą, gdy obie wierzytelności stały się wymagalne, co mogło nastąpić przed prekluzją roszczeń skarżącej, dochodzonych w sprawie XI C 4047/63. (...) Z oświadczenia woli w przedmiocie potrącenia powinien wynikać w sposób wyraźny lub dorozumiany cel tego oświadczenia, dotyczący potrącenia konkretnych wierzytelności wzajemnych. Oświadczenie zaś nie odpowiadające tym wymaganiom nie spełniałoby swego zadania, a więc byłoby bezskuteczne. Na postawie istniejących w sprawie dowodów w postaci dokumentów Sąd Najwyższy na podstawie art. 385 § 2 i 3 k.p.c. stwierdza, że skarżąca nie złożyła takiego właśnie skutecznego oświadczenia w przedmiocie potrącenia.W uchwale bowiem nadzwyczajnego walnego zgromadzenia z dnia 15 czerwca 1962 r. jest mowa o pozbawieniu powódki dochodzonych pretensji wobec narażenia przez nią skarżącej na straty w wysokości 85.000 zł. Chodzi tu więc o zastosowanie względem powódki jakby kary. Uchwała ta przeto nie zawiera oświadczenia w przedmiocie potrącenia. Odpowiedź na pozew również zawiera wzmiankę o pozbawianiu powódki dochodzonych należności ze względu na to, że naraziła ona skarżącą spółdzielnię na straty w wysokości 78.886,53 zł z tytułu sprekludowanych wierzytelności oraz w kwocie 6.000 zł z uwagi na wadliwie sporządzony bilans.To, że do dnia wytoczenia sprawy XI C 4047/63 nie nastąpiło wygaśnięcie roszczeń powódki przez potrącenie, najwidoczniej wynika z pozwu z akt tamtej sprawy. W pozwie bowiem tamtej sprawy jest wzmianka o stratach w wysokości 31.848,57 zł, jakie powódka miała wyrządzić przez dopuszczenie się do prekluzji wierzytelności skarżącej. Ta ostatnia przy tym domaga się zasądzenia całej tej kwoty, a przecież gdyby dokonała potrącenia, niewątpliwie ograniczyłaby swoje pretensje w wysokości 31.848,57 zł o kwotę dochodzoną w niniejszej sprawie i uwidoczniłaby to w tamtej sprawie.Wszystkie powyżej przytoczone rozważania w sposób wymowny wskazują na to, że sama skarżąca zdaje sobie sprawę z tego, że przed wytoczeniem tamtej sprawy nie złożyła skutecznego oświadczenia, pociągającego za sobą wygaśnięcie wierzytelności powódki przez potrącenie z wzajemną wierzytelnością tejże skarżącej.Marginesowo tylko należy podkreślić, że - jak to już powyżej zaznaczono - powódce nie można przypisać winy w wyrządzeniu ewentualnej szkody, mającej uzasadniać wierzytelność wzajemną.W tej więc sytuacji należy uznać, że roszczenia powódki nie wygasły na skutek potrącenia, a pretensje skarżącej, jak to wynika ze sprawy XI C 4047/63, sprekludowały się.Z tych przyczyn skoro podstawy rewizyjne są nie uzasadnione, jak również brak jest podstaw branych pod rozwagę z urzędu i na mocy art. 387 k.p.c., Sąd Najwyższy rewizję oddalił (...).