I PR 149/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: T. Witkowski, A. Nalewajko.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Państwowej Komunikacji Samochodowej w B. przeciwko Tadeuszowi P. o 41.611,50 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 14 maja 1962 r.,zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną nim kwotę 8.332 zł podwyższył do sumy 41.611,50 zł z 8% od 23.I.1962 r.; przyznał stronie powodowej od pozwanego 1.666 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePozwany Tadeusz P. jako kierowca samochodu PKS spowodował w dniu 18.X.1956 r. wypadek samochodowy, w wyniku którego pracownik powoda K. wkrótce zmarł i powód zmuszony był wypłacić poszkodowanym rentę oraz odszkodowanie w łącznej kwocie 41.611,50 zł. W drodze regresu powód żądał zasądzenia tej kwoty od pozwanego.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo do kwoty 8.322 zł z 8% od 23.I.1962 r., a w pozostałej części powództwo oddalił, przyznając powódce od pozwanego 2.132,30 tytułem kosztów postępowania. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył, że wina pozwanego w spowodowaniu wypadku samochodowego jest przesądzona wyrokiem prawomocnym Sądu Karnego, który skazał pozwanego na 2 lata więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci, m.in. pasażerki B.P., przez to, że prowadząc samochód ciężarowy marki "Star 20" z ładunkiem 4 ton skóry twardej, zabrał ponadto na tenże samochód około 20 przygodnych pasażerów, wskutek czego przeładowany samochód, prowadzony z góry, na ostrym zakręcie drogi stoczył się z nasypu i uderzył o drzewo, w następstwie czego pasażerka P. poniosła natychmiastową śmierć, a jedenastu innych pasażerów - w tym również K. - doznało różnych obrażeń ciała.Według dalszych ustaleń Sądu biegły z zakresu komunikacji samochodowej stwierdził, że bezpośrednią przyczyną wypadku było niezachowanie szczególnej ostrożności przez pozwanego, który zbliżając się do ostrego zakrętu o ograniczonej widoczności i spadku drogi około 80, nie zmniejszył odpowiednio szybkości, a w związku z przeciążeniem pojazdu ponad normę, co spowodowało utratę stateczności, doprowadził do zjazdu pojazdu poza obręb drogi i w rezultacie do wypadku. Tenże biegły wyjaśnił, że rzekomo wadliwe - jak twierdził pozwany - założenie pióra resorowego w połowie szwejsowanego, gdyby nawet miało miejsce, nie miałoby wpływu na wypadek.Ustalając wysokość odszkodowania, Sąd Wojewódzki wziął pod uwagę stan majątkowy stron oraz wyższą odpowiedzialność powoda, jako właściciela samochodu, który odnosi korzyści z ruchu przedsiębiorstwa, w tym także z ruchu pojazdów mechanicznych stanowiących jego własność, gdy tymczasem pracownik (kierowca) poza wynagrodzeniem za pracę innych bezpośrednich korzyści z tego ruchu nie uzyskuje (por. orzecz. SN 3 CR 116/55 - OSPiKA z 1957 r. poz. 5).Uwzględniając to, że uposażenie kierowcy nie jest zbyt wysokie, a z drugiej strony biorąc pod uwagę wyższą odpowiedzialność Przedsiębiorstwa, Sąd Wojewódzki z mocy art. 134, 137 § 2 i 150 § 1 k.z. obniżył odpowiedzialność pozwanego w zakresie wyrządzonej z jego winy szkody do 20%.Rewizję strony powodowej, która zaskarżyła wyrok w części oddalającej roszczenie, uznał Sąd Najwyższy za uzasadnioną.Wydatne zmniejszenie przypadającego od pozwanego odszkodowania (do 20% szkody) zostało oparte na wynikającym z orzeczenia Sądu Najwyższego (3 CR 116/55 - OSPiKA z 1957 r. poz. 5) poglądzie, że sprawca szkody, jako kierowca samochodowy, ma "niezbyt wysokie" zarobki i z ruchu pojazdu mechanicznego innych bezpośrednich korzyści nie uzyskuje, gdyż korzyści z tego ruchu odnosi tylko powód jako właściciel samochodu, oraz że powyższa sytuacja materialna pozwanego uzasadnia w świetle przepisu art. 158 § 1 k.z. zmniejszenie odszkodowania.Skład sądzący niniejszą sprawę nie podziela stanowiska wyrażonego w powołanym orzeczeniu Sądu Najwyższego, a to z następujących względów.Odpowiedzialność bezpośredniego sprawcy szkody w świetle przepisów kodeksu zobowiązań wysuwa się na plan pierwszy (patrz uzasadnienia Kom. Kodyfikacyjnej do k.z., str. 212) i w zasadzie powinna się wyrażać w obowiązku wypłacenia pełnego odszkodowania (art. 157 § 1 k.z. i art. 344 § 2 projektu k.c.).Jak trafnie podkreślono w orzeczeniu składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17.II.1958 r. 3 CR 1010/51 (OSN z 1952 r. poz. 63), oprócz wypadków, gdy wchodzą w grę przesłanki przewidziane w przepisie art. 158 § 2 k.z., odstępstwo od zasady pełnego odszkodowania i określenie odszkodowania poniżej tej normy może być usprawiedliwione tylko wówczas, gdy ze względu na wszystkie ustalone okoliczności konkretnej sprawy (art. 158 § 1 k.z.) okaże się, że przyznanie pełnego odszkodowania stosownie do art. 157 § 1 k.z. nie dałoby się pogodzić z zasadami współżycia społecznego.Niedopuszczalne jest natomiast wyprowadzenie z art. 158 § 1 k.z. tego rodzaju wskazań, które pozwalałyby na obniżenie wysokości należnego odszkodowania tylko dlatego, że osoba odpowiedzialna bądź należy do pewnej grupy zawodowej (np. kierowców), bądź nie osiągnęła korzyści z działania lub zaniechania, bądź wreszcie jest pracownikiem o niezbyt wysokim uposażeniu. Należy przy tym zgodzić się z wyrażonym w powołanym ostatnio orzeczeniu poglądem, że uzależnienie generalne zakresu odszkodowania zwłaszcza od tego, czy osoba odpowiedzialna jest pracownikiem, mogłoby prowadzić do zmiany podstaw odpowiedzialności cywilnej o charakterze ogólnym, skoro w ustroju Państwa Ludowego wyłącznym źródłem dochodów przeważnej części ludności jest wynagrodzenie za pracę.Już w świetle przytoczonych rozważań uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 158 § 1 k.z., skoro Sąd Wojewódzki - nawet bez sprawdzenia stanu majątkowego i wysokości zarobków pozwanego - obniżył wysokość odszkodowania tylko dlatego, że sprawca szkody należy do grupy zawodowej kierowców samochodowych pobierających niezbyt wysokie uposażenie i z ruchu pojazdu mechanicznego nie uzyskuje innych bezpośrednich korzyści.Niezależnie od powyższego, obniżenie o 4/5 przypadającego od pozwanego odszkodowania narusza art. 158 § 1 k.z. przede wszystkim z tego względu, że jak wyjaśniono w powołanym orzeczeniu Sądu Najwyższego z 17.II.1958 r. i co skład sądzący podziela, negatywna ocena zachowania się sprawcy, który wyrządził szkodę wskutek złego zamiaru lub rażącego niedbalstwa, z reguły przemawia przeciwko dopuszczalności obniżenia odszkodowania na podstawie art. 158 § 1 k.z. ze względu na sytuację materialną osoby odpowiedzialnej. Inaczej mówiąc, stan materialny osoby odpowiedzialnej może być brany pod uwagę jako przesłanka z art. 158 § 1 k.z. tylko wówczas, gdy zachowanie się tej osoby w czasie wyrządzenia szkody pozwala na kategoryczne wyłączenie znacznego napięcia winy.W sprawie niniejszej Sąd Wojewódzki nie ustalił żadnej okoliczności, która choć w części mogłaby ekskulpować pozwanego. Przeciwnie, jak wynika z będącego przedmiotem postępowania dowodowego materiału zawartego w aktach karnych i opinii biegłego, wypadek został zawiniony wyłącznie przez pozwanego, który dopuścił się rażącego niedbalstwa przez to, że nie wchodząc w pobudki, które nim kierowały, wbrew przepisom cytowanym w opinii biegłego zabrał do samochodu, załadowanego ciężarem 4 ton skóry twardej, 20 przygodnych pasażerów, którzy w braku miejsca w samochodzie leżeli na tym towarze, załadowanym wysoko pod plandeką. Wywołało to taki stan, że na zakrętach pasażerowie byli przesuwani siłą odśrodkową z jednego boku samochodu na drugi, co powodowało utratę stateczności i przechył przeładowanego samochodu.Przeładowanie ponad dopuszczalną normę samochodu w połączeniu z działaniem owej ruchomej masy ludzkiej znajdującej się w samochodzie oraz z niezachowaniem przez pozwanego niezbędnej ostrożności w czasie jazdy stało się wyłączną przyczyną tragicznego w skutkach wypadku.Przytoczone niewadliwe ustalenia uzasadniają wysoce ujemną ocenę zachowania się pozwanego, świadczą o jego rażącym niedbalstwie i lekceważącym stosunku do przyjętych obowiązków, co w myśl wyżej powołanych rozważań stanowi przesłankę negatywną, przemawiającą przeciwko obniżeniu wysokości odszkodowania ze względu na jego - zresztą bliżej nie ustaloną - sytuację materialną.Skoro roszczenie niniejsze oparte jest na przepisie art. 147 k.z., to wyłączna wina pozwanego w wywołaniu szkody nie budzi wątpliwości, a ponieważ nie zachodzą żadne przesłanki, które by mogły usprawiedliwiać miarkowanie odszkodowania na podstawie art. 158 k.z., należało powództwo, nie kwestionowane zresztą co do wysokości, w całości uwzględnić.Sąd Najwyższy uznając że w postępowaniu Sądu brak jest uchybień procesowych, zachodzi zaś jedynie naruszenie prawa materialnego (art. 158 § 1 i 157 § 1 k.z.), zmienił z mocy art. 386 k.p.c. zaskarżony wyrok w części oddalającej i uwzględnił powództwo w całości, orzekając o kosztach stosowanie do art. 10 k.p.c.