I PR 20/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Formański. Sędziowie SN: W. Dębicka, E. Brzeziński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Jerzego G. przeciwko Fabryce Samochodów Małolitrażowych w T. o wynagrodzenie za pracę na skutek odwołania wnioskodawcy od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 5 października 1977 r.oddalił odwołanie.Uzasadnienie faktyczneNa podstawie umowy z dnia 3.I.1976 r. wnioskodawca, ur. 16.I.1942 r., został zatrudniony w pozwanej Fabryce na stanowisku p.o. kierownika działu administracyjnego (...). W dniu 31.III.1976 r. strona pozwana wręczyła wnioskodawcy "wypowiedzenie umowy o pracę z dniem 4.IV.1976 r. na dzień 18.IV.1976 r.".Od tego wypowiedzenia wnioskodawca się odwołał. Uwzględniając odwołanie, Terenowa Komisja Odwoławcza prawomocnym orzeczeniem z dnia 18.V.1976 r. sygn. KO 78/76 "uznała za bezskuteczne dokonane wnioskodawcy pismem z dnia 31.III.1976 r. wypowiedzenie umowy o pracę z dniem 4.IV.1976 r. na dzień 18.IV.1976 r. i przywróciła wnioskodawcę do pracy na dotychczasowych warunkach oraz przyznała mu od zakładu pracy wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy pod warunkiem jej podjęcia w terminie do dni 7".Powołując się na to orzeczenie, wnioskodawca zgłosił wobec Fabryki gotowość wykonywania pracy na stanowisku kierownika działu administracyjnego. Ponieważ jednak stanowisko to zostało w tym czasie obsadzone przez inną osobę, w rzeczywistości już pracy od tego czasu nie wykonywał, choć pobierał do dnia 30 czerwca 1976 r. przewidziane w umowie o pracę wynagrodzenie. W dniu 7.VII.1976 r. Fabryka wystosowała do wnioskodawcy pismo następującej treści:"W związku z przedłużającą się nieobecnością w pracy zmuszeni jesteśmy uznać, że stosunek pracy z Obywatelem wygasł z dniem 8.VI.1976 r., tj. dniem, w którym Obywatel po raz ostatni był na terenie Zakładu. Dalsze wyczekiwanie na podjęcie wskazanej Obywatelowi pracy lub ustalenie z Dyrekcją innego miejsca zatrudnienia staje się niemożliwe. Z uwagi na powyższe fakty zmuszeni jesteśmy uznać, że Obywatel z dniem 8.VI.1976 r. porzucił pracę. Należne wynagrodzenie zostanie przesłane pocztą".Pismo powyższe zostało doręczone wnioskodawcy w dniu 12.VII.1976 r.W dniu 25.VII.1976 r. wnioskodawca złożył do Terenowej Komisji Odwoławczej w M. "odwołanie od oświadczenia z dnia 7.VII.1976 r. Fabryki Samochodów Małolitrażowych w T. o wygaśnięciu stosunku pracy", w którym domagał się m.in. "uznania za bezskuteczne oświadczenia Fabryki z dnia 7.VII.1976 r. o wygaśnięciu stosunku pracy". W toku postępowania wywołanego tym odwołaniem wnioskodawca składał Terenowej Komisji Odwoławczej i Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych szereg pism, wniosków i oświadczeń, ostatecznie jednak w piśmie z dnia 28.I.1977 r. "cofnął odwołanie z dnia 21.VII.1976 r. od oświadczenia z dnia 7.VII.1976 r. Fabryki Samochodów Małolitrażowych Zakład nr 2 w T. w sprawie wygaśnięcia stosunku pracy".Powołując się na to pismo wnioskodawcy, Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy w M. postanowieniem z dnia 3.II.1977 r. umorzyła postępowanie. Odpis postanowienia Komisji został doręczony wnioskodawcy 8.II.1977 r.Wnioskodawca postanowienia tego nie zaskarżył. W dniu 7.VI.1977 r. złożył natomiast do Terenowej Komisji Rozjemczej w M. wniosek, w którym domagał się:"1) nakazania pozwanemu - Fabryce Samochodów Małolitrażowych w T. - Zakład nr 2 zapłacić powodowi Jerzemu G. należne temuż wynagrodzenie za pracę za okres od dnia 1 lipca 1976 r. do dnia 31 maja 1977 r. w łącznej kwocie 68.152 zł z 8% tytułem zwłoki za nie wypłacone poszczególne miesięczne kwoty w terminie;2) ustalenia, że pozwany ma obowiązek wypłaty stosownego wynagrodzenia na rzecz powoda - aż do momentu dopuszczenia tegoż do pracy".Żądanie to zostało oparte na twierdzeniu, że po skutecznym pod względem prawnym przywróceniu wnioskodawcy do pracy z mocy postanowienia Terenowej Komisji Odwoławczej w M. z dnia 18.V.1976 r. sygn. KO 78/76 stosunek pracy między nim a pozwaną Fabryką trwa nadal, ponieważ zaś wnioskodawca pozostaje w gotowości do pracy, a nie może jej wykonywać z przyczyn zachodzących po stronie pozwanej, Fabryka powinna płacić mu przewidziane w art. 81 § 1 k.p. wynagrodzenie.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach, działając jako Sąd I Instancji, wyrokiem z dnia 5 października 1977 r. wniosek oddalił.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że strona pozwana po wydaniu przez Terenową Komisję Odwoławczą orzeczenia z dnia 18.V.1976 r. sygn. KO 78/76 dopuściła wnioskodawcę do pracy, skorzystała jednak ze swoich uprawnień przewidzianych w art. 42 § 4 k.p. i zleciła mu wykonywanie innej odpowiedniej pracy. Wnioskodawca do tego zlecenia się nie zastosował i żadnej pracy w pozwanej Fabryce nie wykonuje, a od dnia 8 czerwca 1976 r. w ogóle się nie zgłasza do Fabryki. W okresie od lipca 1976 r. do lutego 1977 r. strona pozwana zaoferowała wnioskodawcy do wyboru 5 stanowisk kierowniczych z wynagrodzeniem o 300 zł większym, niż otrzymywał przed przywróceniem do pracy. Żadnego z tych stanowisk jednak wnioskodawca nie przyjął (...).W odwołaniu wnioskodawca domaga się zmiany powyższego wyroku i uwzględnienia powództwa, ewentualnie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Porzucenie pracy w rozumieniu przepisu art. 64 k.p. rodzi z mocy samego prawa wygaśnięcie umowy o pracę i jest zależne od samego tylko pracownika. Żadne oświadczenie zakładu pracy nie jest potrzebne do wywołania takiego skutku. Teoretycznie biorąc, jeśliby umowa o pracę nie wygasła przez porzucenie pracy lub z innych przyczyn i jeśliby nie została również rozwiązana przez strony w sposób przewidziany przez kodeks pracy, stosunek pracy trwałby nadal, choćby żadna ze stron nie realizowała obowiązków wynikających z tego stosunku. Stan taki teoretycznie mógłby trwać nawet latami. Dla uniknięcia oczywiście niepożądanych społecznie następstw takiego stanu rzeczy kodeks pracy wprowadził m.in. przez przepisy art. 67 i art. 269 § 2 k.p. ograniczenia obejmujące zarówno czas, jak i tryb, w którym pracownik - wiedząc o tym, że zakład pracy uważa go za porzucającego pracę - może skutecznie zarzucić zakładowi pracy, iż ta ocena jest wadliwa i że w rzeczywistości zachowanie pracownika nie zawiera elementów porzucenia pracy i nie doprowadziło do wygaśnięcia umowy o pracę. Pracownik może to mianowicie uczynić - ze względu na powołane wyżej przepisy kodeksu pracy - tylko w formie odwołania do komisji odwoławczej do spraw pracy, złożonego w zasadzie w ciągu 14 dni od dnia "wygaśnięcia umowy o pracę". Wbrew jednak spotykanemu w orzecznictwie niektórych okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych poglądowi, że termin ten zawsze biegnie od dnia zaprzestania przez pracownika świadczenia pracy, zbieżnego z dniem "wygaśnięcia umowy o pracę", uznać należy za dopuszczalne złożenie przez pracownika odwołania w terminie 14-dniowym, liczonym od daty powzięcia przezeń wiadomości o tym, iż zakład pracy traktuje go jak pracownika, który porzucił pracę. Oczywiście, wiadomość taka może dotrzeć do pracownika w jakiejkolwiek formie, nie tylko w formie pisemnego zawiadomienia zakładu pracy. Odmienne stanowisko prowadzi do niemożliwych do przyjęcia konsekwencji w sytuacjach, gdy sporna jest sama okoliczność, czy zachowanie pracownika zawiera znamiona porzucenia pracy i czy doprowadziło to do wygaśnięcia umowy o pracę. Pracownik np. rozpoczynający samowolnie 26-dniowy urlop wypoczynkowy w przeświadczeniu, że mu takie prawo przysługuje, musiałby równocześnie lub niemal równocześnie "na wszelki wypadek" złożyć także odwołanie, gdyż w przypadku, gdy w tym czasie zakład pracy uznał jego zachowanie za porzucenie pracy, na złożenie odwołania byłoby po powrocie z urlopu już za późno.Należy zresztą zauważyć, że przepisy art. 67 i art. 269 § 2 k.p. wchodzą - praktycznie biorąc - w zastosowanie tylko wtedy, gdy porzucenia przez pracownika pracy w rzeczywistości w ogóle nie było lub zakwestionowane zostało przez pracownika, którego zakład pracy nie dopuścił do pracy mimo usprawiedliwienia nieobecności w sposób przewidziany w art. 65 § 3 k.p. Pracownikowi bowiem, który rzeczywiście porzucił pracę, nie przysługują żadne roszczenia w stosunku do zakładu pracy, w szczególności zaś nie wchodzi w rachubę ani przywrócenie takiego pracownika do pracy, ani przyznanie mu odszkodowania, ani "wynagrodzenie", jakie należałoby mu się od zakładu pracy, gdyby pracy nie porzucił. Są to roszczenia, przysługujące wyłącznie takiemu pracownikowi, który w rzeczywistości nie porzucił pracy, a którego zachowanie zakład pracy błędnie potraktował jako porzucenie pracy, i równocześnie są to jedyne w tym zakresie uprawnienia takiego pracownika. Pracownik nie ma wyboru. Nie może w szczególności wybrać sobie na podstawie przepisu art. 67 k.p. bądź drogi odwołania i dochodzenia przed komisją odwoławczą przywrócenia do pracy oraz wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy w granicach określonych przez przepisy art. 57 i nast. k.p., bądź drogi dochodzenia przed komisją rozjemczą samego tylko - nie ograniczonego czasowo - wynagrodzenia za gotowość do pracy w rozumieniu przepisu art. 81 k.p. na podstawie założenia, że skoro nie doszło do porzucenia pracy, to stosunek pracy trwa nadal. W rzeczywistości pracownikowi w takiej sytuacji przysługuje tylko jedna droga, mianowicie droga odwołania przewidziana w art. 67 k.p. Jeżeli pracownik drogi tej nie wykorzysta lub jeżeli dochodzone przezeń w tej drodze roszczenia nie zostaną uwzględnione, nie może w stosunku do zakładu pracy powoływać się na to, że ocena zakładu dotycząca porzucenia przezeń pracy była wadliwa, i domagać się bezpośrednio wynagrodzenia, o jakim mowa w art. 81 § 1 k.p.Z zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że wnioskodawca przedstawionej wyżej drogi nie wykorzystał. Wprawdzie bowiem złożył z zachowaniem 14-dniowego terminu od powzięcia wiadomości o uznaniu go przez pozwaną Fabrykę za porzucającego pracę przewidziane w art. 67 k.p. odwołanie, jednakże w dalszym rozwoju wydarzeń odwołanie to cofnął, co - z punktu widzenia roszczeń dochodzonych w niniejszej sprawie - sprawiło, że powstała taka sytuacja, jaka istniałaby, gdyby odwołania w ogóle nie składał. W konsekwencji zaś - stosownie do tego, co zostało wyżej powiedziane - nie może już w niniejszej sprawie skutecznie powoływać się na to, że strona pozwana nie miała podstaw do potraktowania go za porzucającego w dniu 8.VI.1976 r. pracę.Stwierdzeniu takiemu nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że wnioskodawca orzeczeniem Terenowej Komisji Odwoławczej z dnia 18.V.1976 r. został przywrócony do pracy w pozwanej Fabryce. Tego rodzaju orzeczenie bowiem ani nie chroni pracownika przed możliwością uznania jego późniejszego zachowania za porzucenie pracy, ani nie pozbawia zakładu pracy możliwości dokonania innego rodzaju negatywnej oceny późniejszego zachowania się pracownika. Taka zaś właśnie sytuacja występuje w niniejszej sprawie. Należy bowiem zauważyć, że strona pozwana wyprowadza niekorzystne dla wnioskodawcy wnioski z jego zachowania po przywróceniu do pracy.Dochodzone przez wnioskodawcę w niniejszej sprawie roszczenie nie mogłoby być zresztą uwzględnione także przy hipotetycznym założeniu, że stosunek pracy między stronami trwa nadal. Pracownik bowiem przywrócony do pracy w trybie art. 45 i nast. k.p. nie znajduje się w korzystniejszej sytuacji prawnej w porównaniu z sytuacją innych pracowników. Do takiego pracownika mają więc m.in. zastosowanie - i to natychmiast po przywróceniu do pracy - przepisy art. 80 i 42 § 4 k.p. W myśl pierwszego z tych przepisów - mimo trwania stosunku pracy - wynagrodzenie przysługuje pracownikowi w zasadzie tylko za wykonaną pracę. Drugi natomiast upoważnia zakład pracy do powierzenia pracownikowi - nawet bez zgody pracownika i bez konieczności wypowiedzenia mu dotychczasowych warunków pracy i płacy - innej pracy niż określona w umowie o pracę na okres nie przekraczający 3 miesięcy w roku kalendarzowym, jeśli jest to uzasadnione potrzebami zakładu pracy i jeśli nie powoduje obniżenia wynagrodzenia pracownika i odpowiada jego kwalifikacjom. Odmowa ze strony pracownika świadczenia takiej pracy, niezależnie od tego, czy i ewentualnie jakie wywołała następstwa dyscyplinarne - w każdym razie pozbawia pracownika możności domagania się od zakładu pracy wynagrodzenia, żaden przepis szczególny bowiem nie upoważnia w takiej sytuacji do odstąpienia od zasady wyrażonej w art. 80 k.p., według której wynagrodzenie jest świadczeniem wzajemnym zakładu pracy za pracę rzeczywiście świadczoną przez pracownika.Z zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że wnioskodawca od przeszło półtora roku nie świadczy żadnej pracy na rzecz pozwanej Fabryki. Domaga się niezwłocznego zatrudnienia go wyłącznie na stanowisku kierownika działu administracyjnego, choć wie, że stanowisko to jest zajęte i że choćby same tylko względy organizacyjne wymagają pewnego czasu do dokonania stosownych przesunięć kadrowych, przy tym sam odmawia wykonania poleceń przełożonych, opartych na przepisie art. 42 § 4 k.p. Jest to zachowanie nie zasługujące na ochronę prawną. W stosunkach pracy obydwie strony mają obowiązek kierowania się wzajemną życzliwością i współdziałać dla osiągnięcia celów stosunku pracy.Celom tym obcy jest formalizm, na jakim oparte są - w przeważającej mierze - wywody odwołania. Korespondencyjna wymiana poglądów między pracownikiem a jego przełożonymi powinna stanowić wyjątek w stosunkach pracy. Pozwana Fabryka w ogóle nie miała obowiązku przesyłać w formie listownej na domowy adres wnioskodawcy propozycji dotyczących jego zatrudnienia. Bezprzedmiotowe są w związku z tym obszerne wywody skarżącego, zmierzające do wykazania niedokładności Fabryki w prowadzonej z nim korespondencji, a m.in. wadliwości w doręczaniu tej korespondencji. W czasie trwającego stosunku pracy jest m.in. rzeczą pracownika wyjaśnienie - w razie wątpliwości - w drodze osobistych, bezpośrednich kontaktów z przełożonymi, jaką pracę lub jakie czynności ma wykonywać w czasie przeznaczonym na pracę. Obaw wnioskodawcy, że przystąpienie przezeń do wykonywania prac zleconych mu w trybie art. 42 § 4 k.p. mogłoby doprowadzić do zmiany treści samej umowy o pracę, nie usprawiedliwia treść tego przepisu.Należy w końcu również zauważyć, że z akt sprawy wynika, iż strona pozwana, mimo uznania zachowania wnioskodawcy za porzucenie pracy, również po lipcu 1976 r. proponowała mu zatrudnienie na kilku odpowiadających jego kwalifikacjom kierowniczych stanowiskach, i to nawet z wyższym wynagrodzeniem, wnioskodawca jednak żadnej z tych propozycji nie przyjął w sposób umożliwiający ponowne zatrudnienie go w pozwanej Fabryce. W sytuacji takiej nie można podzielić zapatrywania wnioskodawcy, że znalazł się w trudnej sytuacji życiowej wyłącznie z przyczyn zachodzących po stronie Fabryki.W konsekwencji, skoro dochodzone przez wnioskodawcę w niniejszej sprawie roszczenia nie znajdują oparcia w obowiązujących przepisach prawa, a zaskarżony wyrok - mimo pewnych niedokładności i nieścisłości sformułowań w ostatecznym wyniku odpowiada prawu, odwołanie nie mogło odnieść skutku i wymagało z mocy art. 61 i 74 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 z późn. zm) oddalenia (...).