I PR 244/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Rafacz-Krzyżanowska. Sędziowie: J. Knap (sprawozdawca), T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zenona O. i Józefa P. oraz 97 innych przeciwko Teatrowi Wielkiemu w W. o należność za pracę na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Powiatowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z dnia 26 października 1973 r. oraz przedstawienia przez Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy w trybie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnienia prawnego, przejąwszy sprawę do rozpoznania,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneZenon O. i Józef P. wystąpili w dniu 13.IV.1973 r. w imieniu własnym oraz w imieniu pozostałych 97 powodów do Zakładowej Komisji Rozjemczej przy Teatrze Wielkim w W. o przyznanie im od wymienionego Teatru, jako ich zakładu pracy, należności za dwie godziny nadliczbowe przepracowane w każdą sobotę w nie przedawnionym okresie trzech lat sprzed złożenia wniosku oraz o "spowodowanie wydania zarządzenia regulującego pracę tych pracowników w soboty".Teatr Wielki domagał się oddalenia roszczenia powodów.Orzeczeniem z dnia 17.V.1973 r. Zakładowa Komisja Rozjemcza postanowiła: uznać roszczenia wnioskodawców i zasądzić na ich rzecz od Teatru Wielkiego w W. wynagrodzenie dodatkowe za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty w okresie trzech lat wstecz od dnia 8 maja 1973 r., obliczone odpowiednio do okresu zatrudnienia poszczególnych pracowników-wnioskodawców w Teatrze Wielkim i ich wynagrodzenia osobistego, jakie mieli, gdy pracowali w tych godzinach nadliczbowych; zobowiązać Teatr Wielki w W. do dokonania wypłaty wnioskodawcom należnych kwot z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych w soboty w terminie 30 dni od daty uprawomocnienia się orzeczenia Komisji.Zarząd Główny Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki, uwzględniając odwołanie Teatru Wielkiego w W., orzeczeniem z dnia 14.VI.1973 r. uchylił decyzję Zakładowej Komisji Rozjemczej.Na wniosek pracowników sprawa została skierowana do Sądu Powiatowego dla m. st. Warszawy.Wyrokiem z dnia 26.X.1973 r. Sąd ten oddalił powództwo i wniosek pozwanego o zasądzenie kosztów procesu.Sąd Powiatowy oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach i wysnutych z nich wnioskach:Powodowie są pracownikami technicznymi obsługi sceny w Teatrze Wielkim w W. Do ich stosunku pracy mają zastosowanie postanowienia układu zbiorowego pracy pracowników instytucji artystycznych z dnia 20 września 1966 r. Zgodnie z brzmieniem § 3 ust. 2 załącznika nr 12 do tego układu, czas pracy pracowników technicznych obsługi sceny nie może przekroczyć 8 godzin w dni powszednie i 4 godzin w niedzielę. W ramach tego wymiaru czasu pracy powodowie mają obowiązek pracować: 1) w dni powszednie - 4 godziny przy konserwacji, przygotowaniach i próbach i 4 godziny przy obsłudze widowiska lub koncertu oraz 2) w niedziele - 4 godziny przy obsłudze widowiska lub koncertu (§ 4 ust. 1).W zamian za pracę w niedzielę pracownicy techniczni obsługi sceny otrzymują inny dzień wolny w tygodniu (§ 4 ust. 8). W razie przekroczenia ustalonego w § 3 ust. 2 załącznika nr 12 czasu pracy pracownikom przysługuje wynagrodzenie za godziny nadliczbowe według ogólnie obowiązujących przepisów (§ 13 ust. 1).Powodowie pracują u pozwanego w dni powszednie, w tym również w soboty, przez 8 godzin i w niedziele - 4 godziny. Poniedziałki mają wolne. Ich tydzień roboczy wynosi zatem 44 godziny.Zdaniem powodów, pracę ich ponad 6 godzin w soboty należy uważać za pracę w godzinach nadliczbowych - zgodnie z art. 1 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu z dnia 18 grudnia 1919 r., przewidującym 6-godzinny wymiar czasu pracy w sobotę.Wprawdzie zasada, że czas pracy pracowników teatru wynosi 46 godzin tygodniowo, tj. 8 godzin na dobę, a w sobotę 6 godzin na dobę, wyrażona w § 3 ust. 1 załącznika nr 12, została w tymże paragrafie ograniczona zastrzeżeniem: "z wyjątkiem pracowników technicznych obsługi sceny", lecz klauzula ta, jako sprzeczna z ustawą, jest - według oceny powodów - nieważna.Sąd Powiatowy zauważył, iż byłoby tak, gdyby uznać Teatr Wielki za zakład prowadzony w sposób przemysłowy. Jednakże - według zapatrywania tego Sądu - brak jest podstaw do przyjęcia, iż Teatr Wielki prowadzi działalność lub świadczy usługi, które można by określić mianem działalności prowadzonej w sposób przemysłowy.W konsekwencji Sąd ten doszedł do wniosku, że art. 1 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu nie obejmuje Teatru Wielkiego, a tym samym powodów nie obowiązuje zasada 6-godzinnego czasu pracy w soboty.Wyrok Sądu Powiatowego z dnia 26.X.1973 r. zaskarżyli powodowie, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.W rewizji powodowie reprezentują pogląd, że pracują tygodniowo 48 godzin, pracę bowiem przez 4 godziny w niedzielę trzeba liczyć w podwójnej liczbie godzin.Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości:"Czy pracownikom technicznym obsługi sceny oprócz wynagrodzenia miesięcznego przysługuje wynagrodzenie za siódmą i ósmą godzinę pracy w sobotę, a w wypadku odpowiedzi pozytywnej na to pytanie - według jakiej stawki wynagrodzenie to należy obliczać (zwykłej czy podwyższonej)?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy z mocy art. 391 § 1 zd. 2 k.p.c. przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:W myśl art. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu (jedn. tekst: Dz. U. z 1933 r. Nr 94, poz. 734 ze zm.) ma ona zastosowanie do wszelkich zakładów pracy, choćby na zysk nie obliczonych, gdy są one prowadzone w sposób przemysłowy.Zakład pracy, który w ramach ogólnonarodowego planu świadczy zawodowo i ciągle na rzecz ludności usługi kulturalno-artystyczne, przy czym czyni to korzystając ze współczesnych metod organizacji i podziału pracy oraz używając nowoczesnych środków technicznych, jest zakładem pracy prowadzonym w sposób przemysłowy w rozumieniu art. 1 ustawy o czasie pracy.Zgodnie z treścią zarządzenia nr 167 Ministra Kultury i Sztuki z dnia 19 grudnia 1966 r. w sprawie ustalenia jednolitego tekstu zarządzenia o tworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Teatr Wielki w W." - pozwany Teatr jest przedsiębiorstwem prowadzonym w ramach narodowych planów gospodarczych. Przedmiotem jego działalności jest przede wszystkim: "upowszechnianie kultury muzyczno-teatralnej przez organizowanie przedstawień operowych i baletowych w wykonaniu zawodowych artystów śpiewaków i tancerzy, zespołów orkiestrowych, wokalnych i tanecznych" (§ 2 ust. 1). Jako uczestnik układu zbiorowego pracy pracowników instytucji artystycznych z dnia 20 września 1966 r., Teatr Wielki w W. ma obowiązek dążyć do osiągnięcia najwyższej jakości usług wchodzących w zakres jego działalności (art. 2 ust. 1 pkt 2 układu).W przedstawionym stanie rzeczy nie można podzielić poglądu, wyrażonego przez pozwanego i zaaprobowanego przez Sąd Powiatowy, jakoby normy art. 1 ustawy o czasie pracy nie obejmowały swoją funkcją ochronną pracowników Teatru Wielkiego w W.Niemniej jednak zaskarżony wyrok Sądu Powiatowego z dnia 26.X.1973 r., mimo częściowo błędnego uzasadnienia, w ostatecznym wyniku odpowiada prawu, albowiem obowiązujący w pozwanym przedsiębiorstwie system wymiaru pracy tygodniowej i dziennej pracowników technicznych obsługi sceny pozostaje w zgodzie z istotą założeń ochrony pracownika, ustanowionych w art. 1 ustawy o czasie pracy.Przepis ten ustala, obok 8-godzinnego dnia pracy, dwie zasady: 46-godzinnego tygodnia pracy oraz skróconego do 6 godzin na dobę wymiaru pracy dziennej w dniu poprzedzającym stały cotygodniowy dzień wolny od pracy, a więc zwykle w sobotę.1. Z uwagi na swoistość pracy teatralnej, która musi się odbywać w godzinach wieczornych, a także w niedziele, aby szerokie rzesze ludzi pracy miały możność korzystania z usług teatru, art. 11 ustawy o czasie pracy stanowi, że praca w niedziele i dni świąteczne jest dozwolona "w teatrach i widowiskach publicznych". Stosownie do nakazu zawartego w art. 13 zd. 1 ustawy o czasie pracy, pracownicy, którzy w myśl art. 11 tejże ustawy pracują w niedziele, muszą otrzymać w zamian wolny dzień w tygodniu. Powodowie taki wolny dzień od pracy, przeznaczony na cotygodniowy wypoczynek, otrzymują stale w poniedziałki. Oznacza to, że ich prawo do wypoczynku w każdym tygodniu znajduje zaspokojenie. Pracownik zatrudniony w niedziele ma prawo albo do wolnego dnia w tygodniu, albo do wynagrodzenia podwyższonego co najmniej o 100% za każdą godzinę pracy (art. 13 i 16 ustawy o czasie pracy). Spełnienie przez zakład pracy jednego z tych świadczeń wyczerpuje roszczenia pracownika z tytułu pracy w niedziele na gruncie przepisów ustawy o czasie pracy.Toteż dowolna jest podtrzymywana w rewizji sugestia powodów, iż wprawdzie efektywnie pracują oni w niedzielę tylko 4 godziny, lecz ich praca w tym dniu "zgodnie z przepisami prawa" powinna być liczona podwójnie, i że tym samym pracują oni tygodniowo 48 godzin, a nie - jak to przyjął Sąd Powiatowy - 44 godziny.W rzeczywistości wskazane ustalenie tego Sądu jest niewadliwe. Powodowie bowiem od wtorku do soboty włącznie, czyli w ciągu 5 dni tygodnia, zatrudnieni są po 8 godzin na dobę i z kolei w niedzielę - przez 4 godziny, co daje w sumie 44-godzinny tydzień pracy. A zatem wymiar pracy tygodniowej przedstawia się dla powodów korzystniej od 46-godzinnego tygodnia pracy ustalonego w art. 1 ustawy o czasie pracy.2. W stosunku do powodów jest także zachowana druga zasada z art. 1 ustawy o czasie pracy: nieprzekraczania, jako normy pracy dziennej, 6 godzin pracy na dobę w dniu poprzedzającym dzień przeznaczony na cotygodniowy należny pracownikowi wypoczynek. Dla powodów, jako pracowników zatrudnionych przy obsłudze przedstawień, stałym dniem wolnym od pracy w tygodniu jest poniedziałek. Niedziela zaś jest dla nich dniem roboczym, po którym korzystają oni bezpośrednio z dnia wolnego od pracy w tygodniu. Jak już wykazano, powodowie w niedziele pracują 4 godziny, czyli o 2 godziny krócej, aniżeli wynosi ustalona w art. 1 ustawy o czasie pracy norma pracy w sobotę, będącą dniem poprzedzającym dzień tygodnia powszechnie przeznaczony na wypoczynek. Wywołana swoistymi warunkami pracy teatru okoliczność, iż w systemie pracy pracowników obsługujących scenę następuje przesunięcie funkcji niedzieli, jako dnia ogólnie przeznaczonego na wypoczynek w tygodniu, na poniedziałek, a soboty, jako dnia pracy krótszej w tygodniu, na niedzielę, nie narusza istoty podstawowego przepisu ochronnego, jakim jest art. 1 ustawy o czasie pracy.W konsekwencji trzeba stwierdzić, że według postanowień art. 29 ust. 1, 2 i 3 układu zbiorowego pracy pracowników instytucji artystycznych z dnia 20 września 1966 r. i § 3 załącznika nr 12 do tego układu - pracowników technicznych obsługi sceny, zatrudnionych w systemie 8 godzin pracy w dni powszednie i 4 godziny pracy w niedzielę, w zamian za którą otrzymują oni dzień wolny od pracy w poniedziałek, obowiązuje w soboty, jako norma, 8-godzinny dzień pracy.Odmienny pogląd skarżących nie ma prawnego uzasadnienia. Skoro więc nie znajduje on oparcia w obowiązujących przepisach prawa, nie można go przyjąć.Z tych przyczyn i wobec nieistnienia uzasadnionej podstawy rewizyjnej, Sąd Najwyższy oddalił rewizję powodów z mocy art. 387 k.p.c..