IV CR 681/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Władysława P. przeciwko Zakładom Rybnym o należność za pracę, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Słupsku z dnia 30 lipca 1954 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Słupsku do ponownego rozpoznania przekazał.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanych Zakładów kwoty 1.981 zł 44 gr tytułem ekwiwalentu za przepracowane w okresie od dnia 1 czerwca 1951 r. do dnia 31 maja 1953 r. 96 niedziel. Powód podaje, iż pracował w pozwanych zakładach jako stróż, portier i strażak przeciwpożarowy za wynagrodzeniem miesięcznym 516 zł bądź dziennym 20 zł 64 gr. Powód za przepracowane niedziele nie otrzymywał dni wolnych od pracy i domagał się zasądzenia wynagrodzenia ze 100% podwyżką.W odpowiedzi na pozew strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa na tej podstawie, iż powód pracował jako strażnik po 12 godzin, po czym miał 24 godziny wolne od pracy, a w myśl wyjaśnienia Departamentu Zatrudnienia, Płac i Norm P.K.P.G. z dnia 28 czerwca 1949 r. strażnicy zatrudnieni w powyższym wymiarze godzin nie mają prawa do wolnego dnia w tygodniu.Sąd Powiatowy w Słupsku wyrokiem z dnia 30 lipca 1954 r. oddalił powództwo, mając na uwadze, że powód przyznał fakt, iż zatrudniony był systemem 12 godzin pracy i 24 godziny wolne. Sąd Powiatowy uznał przy tym, iż zarzut pozwanych Zakładów, że w związku z tym powodowi nie przysługiwał wolny dzień w tygodniu, jest słuszny i zgodny z powołanym wyżej wyjaśnieniem P.K.P.G. W rewizji od powyższego wyroku powód wnosi o jego zmianę i uwzględnienie powództwa. Skarżący zarzuca, iż wyjaśnienie P.K.P.G. z dnia 28 czerwca 1949 r. jest sprzeczne z art. 13 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu oraz powołuje się na konstytucyjne prawo do wypoczynku.Sąd Wojewódzki w Koszalinie, który rozpoznawał sprawę jako sąd rewizyjny, postanowieniem z dnia 13 grudnia 1954 r. przekazał w trybie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy art. 13 ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu ma zastosowanie do pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu materiałów lub zakładów pracy (art. 4 cytowanej ustawy)?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy skorzystał z uprawnienia przewidzianego w art. 388 § 1 k.p.c. i przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie.Rozpoznając rewizję Sąd Najwyższy zauważa przede wszystkim, iż Sąd Powiatowy, opierając się jedynie na przyznanym przez powoda fakcie, że po każdych 12 godzinach pracy miał 24 godziny wolne oraz na wyjaśnieniu Departamentu Zatrudnienia, Płac i Norm P.K.P.G., nie rozpoznał istoty sprawy. Sąd Powiatowy powinien był bowiem, wobec niezaprzeczenia przez stronę pozwaną, iż powód nie otrzymywał dni wolnych w zamian przepracowanych niedziel, rozważyć, czy istotnie z przepisów prawa wynika, że powodowi dzień wolny od pracy nie przysługiwał i czy roszczenie jego jest bezzasadne. Nie rozważając tych momentów, a opierając się wprost na wyjaśnieniu P.K.P.G., Sąd Powiatowy nie rozstrzygnął sprawy pod względem prawnym, gdyż wyjaśnienie Departamentu Zatrudnienia, Płac i Norm P.K.P.G. z dnia 28 czerwca 1949 r. nie ma charakteru normatywnego, lecz stanowi jedynie opinię prawną wymienionej instytucji. Wyjaśnienie to nie ma w żadnym razie znaczenia wiążącego dla sądu, który rozpoznając sprawę jest jedynie powołany do konkretyzacji norm prawnych, tj. do oceny ustalonego stanu faktycznego w świetle obowiązujących przepisów prawa. Sąd Powiatowy, błędnie oceniając znaczenie wyjaśnienia P.K.P.G., uchylił się w istocie rzeczy od samodzielnego rozstrzygnięcia sprawy pod względem prawnym.Mimo to okoliczność powyższa nie może uzasadniać sama przez się uchylenia zaskarżonego wyroku. Ponieważ idzie tutaj o zastosowanie prawa materialnego, wymaga - w związku z art. 383 k.p.c. - rozważenia, czy zaskarżony wyrok w ostatecznym wyniku nie odpowiada prawu.W sprawie niniejszej wyłaniają się dwie kwestie prawne. W pierwszej kolejności kwestia sformułowana w pytaniu przedstawionym przez Sąd Wojewódzki (pominięta w ogóle przez Sąd Powiatowy) oraz druga, czy przy systemie pracy, przy którym pracownik zatrudniony przy pilnowaniu lub strażak pracuje przez 12 godzin po czym ma 24 godziny wolne od pracy, traci prawo do dnia wolnego od pracy w ciągu tygodnia, jeżeli pracuje w niedzielę lub święto.O ile idzie o kwestię, której dotyczy pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki, to należy zauważyć, że wydane na mocy art. 4 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu z dnia 18 grudnia 1919 r. rozporządzenie Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26 stycznia 1922 r. w sprawie czasu pracy osób zatrudnionych przy pilnowaniu (Dz. U. Nr 18, poz. 148) przewiduje § 5, iż postanowienia między innymi art. 10 cytowanej ustawy nie ma zastosowania do osób objętych tym rozporządzeniem. Oznacza to, że w stosunku do osób zatrudnionych przy pilnowaniu uchylony został zakaz pracy w niedziele i święta. Uchylenie w stosunku do wymienionej kategorii pracowników art. 10 nie oznacza jednak uchylenia zarazem w stosunku do nich mocy obowiązującej art. 13 cytowanej ustawy. Ten ostatni przepis przewiduje obowiązek pracodawcy udzielenia pracownikowi pracującemu w niedzielę lub święta wolnego dnia od pracy w tygodniu. Skoro zasada ta stosuje się do pracowników pracujących w niedziele i święta z mocy art. 11 cytowanej ustawy, a więc w stosunku do tych, wobec których zakaz pracy w niedziele i święta przewidziany przez art. 10 cytowanej ustawy został uchylony już w samej ustawie, nie ma żadnych racji do wyłączenia tej zasady w stosunku do pracowników, wobec których art. 10 ustawy nie obowiązuje z mocy wydanego na podstawie art. 4 tejże ustawy rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej. Przewidziane w art. 4 cytowanej ustawy upoważnienie Ministra Pracy i Opieki Społecznej do wprowadzenia odstępstw między innymi od zasady art. 10 w odniesieniu do wyliczonych w art. 4 kategorii pracowników, nie jest niczym innym, jak dopuszczeniem możliwości rozszerzenia zawartego w art. 11 ustawy katalogu prac, które dozwolone są w niedziele i święta. Cytowane rozporządzenie ani nie wyłącza stosowania wobec osób, których dotyczy art. 13 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu, ani też art. 4 tejże ustawy nie daje podstawy do takiego wyłączenia art. 13 w drodze rozporządzenia Ministra.Toteż zgodnie z powyższym trafnie wyjaśniło Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej w piśmie z dnia 3 czerwca 1952 r. (dodatek do Nr 7 Przeglądu Zagadnień Socjalnych z 1952 r., s. 93), iż "portierzy objęci przepisami rozporządzenia z dnia 26 stycznia 1922 r. w sprawie czasu pracy osób zatrudnionych przy pilnowaniu powinni w zamian za pracę w niedzielę otrzymywać wolny dzień w tygodniu". Oczywiście wyjaśnienie to odnieść należy nie tylko do portierów, lecz do wszystkich osób podlegających przepisom rozporządzenia i o czasie pracy osób zatrudnionych przy pilnowaniu.Przepisy powyższe odnoszą się także do osób zatrudnionych w strażach ogniowych (§ 1 lit. d), a żaden przepis prawa nie wyłącza ich stosowania wobec tej kategorii pracowników.Z powyższych zasad na pytanie postawione przez Sąd Wojewódzki odpowiedzieć należy twierdząco.Przechodząc do drugiej kwestii, tj. do zagadnienia, czy system zmiany 12 godzin pracy - 24 godziny wolne wpływa na utratę przez pracownika prawa do dnia wolnego w tygodniu w zamian przepracowanej niedzieli lub święta, należy przede wszystkim podkreślić, iż - jak na to trafnie powołuje się skarżący - prawo do wypoczynku niedzielnego i świątecznego jest prawem pracownika konstytucyjnie zagwarantowanym (art. 59 Konstytucji). System pracy, który by faktycznie pozbawił pracownika w ogóle wypoczynku w niedziele i święta, byłby niezgodny z tą konstytucyjną zasadą i nie mógłby być honorowany.Należy mieć na uwadze, że układy zbiorowe pracy będące wyrazem stosowania zasad w zakresie stosunku pracy przyjętych w Państwie Ludowym, w tych przypadkach, gdy przewidują możliwość zatrudnienia pracowników w niedziele i święta, nie poprzestają na zagwarantowaniu im w zamian dni wolnych od pracy w tygodniu, lecz z reguły zastrzegają, iż co trzecia niedziela powinna być w każdym razie wolna od pracy. Świadczy to, iż prawo pracownika do rzeczywistego wypoczynku niedzielnego nie powinno być w żadnym razie wyłączone w całości. Zatrudnienie pracownika we wszystkie kolejne niedziele i święta byłoby bowiem równoznaczne z całkowitym pozbawieniem go prawa do wypoczynku niedzielnego. Należy zaś zauważyć, że wolny dzień w tygodniu z punktu widzenia pracownika, zwłaszcza posiadającego rodzinę, nie jest pełnym ekwiwalentem przepracowanej niedzieli.Toteż trafnie wyjaśniło Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej we wskazanym wyżej piśmie z dnia 3 czerwca 1952 r., iż pracownik zatrudniony przy pilnowaniu w niedziele i święta powinien otrzymywać dni wolne w tygodniu, z tym, że "zgodnie z zasadą przyjętą w układach pracy dzień wolny powinien co trzeci tydzień przypadać na niedzielę". Wyjaśnienie to należy uznać za odpowiadające zasadom ustawodawstwa o czasie pracy i układów zbiorowych. Natomiast powołane przez stronę pozwaną i Sąd Powiatowy wyjaśnienie Departamentu Zatrudnienia, Płac i Norm PKPG nie daje się pogodzić z obowiązującymi przepisami prawa. Należy dodatkowo zauważyć, że również Ministerstwo Przemysłu Mięsnego i Mleczarskiego - Centralny Zarząd Przemysłu Rybnego, jako organ nadrzędny nad pozwanymi zakładami, w piśmie z dnia 28 września 1953 r. wyjaśniło, że przy systemie 12 godzin pracy na 24 godziny wolne strażakom przysługuje siódmy dzień wolny z takim wyliczeniem, aby co trzecia niedziela była wolna od służby. Nie można - jak to czyni strona pozwana - stać na stanowisku, iż zasada powyższa obowiązuje dopiero od daty powołanego pisma Centralnego Zarządu Przemysłu Rybnego, gdyż pismo to ma jedynie charakter wyjaśnienia, a w stanie prawnym w omawianym zakresie nic się nie zmieniło po dacie tego pisma w porównaniu z okresem poprzedzającym.Z powyższych wyjaśnień wynika, że oddalenie powództwa w całości jest w każdym razie bezpodstawne, gdyż roszczenie powoda może okazać się co najmniej częściowo usprawiedliwione.Dla rozstrzygnięcia o roszczeniu powoda brak jest jednak jeszcze dostatecznych podstaw faktycznych. Sąd orzekający powinien żądać od stron złożenia harmonogramu pracy powoda w spornym okresie ze wskazaniem czasokresów przepracowanych i wolnych. Na tej podstawie powinien skontrolować, ile niedziel i świąt powód przepracował, gdyż przy systemie 12 godzin pracy i 24 godziny wolne, dni wolne wypadają także w niedziele.Za przepracowane niedziele i święta bez uzyskania w zamian wolnego dnia od pracy (niezależnie od przerwy 24 godzinnej) powodowi należy się zgodnie z art. 16 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu oraz wyjaśnieniem Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 3 czerwca 1952 r. wynagrodzenie ze 100% podwyżką. Należy dla wyjaśnienia zauważyć, że kwestia, czy przepracowana niedziela była pierwszą, drugą, czy też trzecią z kolei, pozostaje bez wpływu na wysokość tego wynagrodzenia.Z powyższych zasad Sąd Najwyższy zaskarżony wyrok uchylił, przekazując sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.