I PR 277/90

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Karola K. przeciwko Remontowo-Budowlanej Spółdzielni Pracy w W. o odprawę na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 30 maja 1990 r. IV P 56/90 - zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że zasądził od Remontowo-Budowlanej Spółdzielni Pracy w W. na rzecz Karola K. kwotę 1.868.400 zł wraz z odsetkami w następujących wysokościach: od dnia 1 marca 1990 r. do dnia 30 kwietnia 1990 r. 18% w stosunku miesięcznym, od dnia 1 maja 1990 r. do dnia 30 czerwca 1990 r. 12% w stosunku miesięcznym i od dnia 1 lipca 1990 r. 60% w stosunku rocznym.Uzasadnienie faktycznePowód Karol K. wystąpił z pozwem przeciwko Remontowo-Budowlanej Spółdzielni Pracy w W. o wypłatę odprawy w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia w kwocie 1.868.400 zł. Na Walnym Zgromadzeniu członków Spółdzielni w dniu 16.II.1990 r. postanowiono zrezygnować z funkcji zastępcy prezesa zajmowanej przez powoda. W dniu 27.II.1990 r. powód otrzymał wypowiedzenie warunków pracy bez pisemnej propozycji innej pracy. Na skutek braku pisemnej propozycji podjęcia innej funkcji powód zwrócił się o wyrażenie zgody na wcześniejsze przejście do innego zakładu pracy. Zgodę tę otrzymał i od 1.III.1990 r. podjął pracę w Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej.Pozwana Spółdzielnia nie zaspokoiła roszczenia powoda, gdyż jej zdaniem odprawa przysługuje tylko wówczas, gdy decyzję o zwolnieniu z pracy podejmuje kierownik zakładu pracy, a nie wtedy gdy decyzję o zmianie zatrudnienia podejmuje pracownik.Rozpoznający powództwo Sąd Wojewódzki ustalił, że na posiedzeniu nowo wybranego Zarządu Spółdzielni w dniu 20.II.1990 r. jej prezes zaproponował powodowi kierownictwo nad nowo powstałą betoniarnią. Następnie na posiedzeniu w dniu 21.II.1990 r. Rada Nadzorcza podjęła uchwałę o wypowiedzeniu powodowi funkcji zastępcy kierownika zakładu, o czym go zawiadomiła na piśmie. W dniu 26.II.1990 r. powód sporządził pismo skierowane do samego siebie, w którym wypowiada mu się Spółdzielczą umowę o pracę. Pismo to podpisali trzej członkowie Rady Nadzorczej.W dniu 27.II. powód osobiście złożył do pozwanej pismo Przedsiębiorstwa Gospodarki Mieszkaniowej we W., w którym zwraca się ono z prośbą o wyrażenie zgody na przekazanie do pracy powoda na zasadzie porozumienia między zakładami z dniem 1.III.1990 r. Powód już wcześnej, bo 17.II.1990 r. złożył pisemny wniosek do Przedsiębiorstwa Gospodarki Mieszkaniowej we W. o przyjęcie go do pracy w charakterze inspektora robót budowlanych. Ze świadectwa pracy powoda wynika, że umowę o pracę rozwiązano z nim "na zasadzie porozumienia między zakładami".Sąd Wojewódzki ustalił, że sytuacja finansowa Spółdzielni była trudna i że wielu pracowników otrzymało wypowiedzenia. Ustalił też, że w związku z likwidacją stanowiska wiceprezesa, pozwana Spółdzielnia w dniu 20.II.1990 r. na posiedzeniu zarządu zaproponowała powodowi nowe warunki pracy, a mianowicie zatrudnienie na stanowisku kierownika nowo powstałej betoniarni, lecz powód odmówił ich przyjęcia, zawiadamiając o tym, iż ma już nową pracę.Zmiany organizacyjne w pozwanej Spółdzielni były tego rodzaju, że zlikwidowano stanowisko wiceprezesa, który jednocześnie pełnił funkcję zastępcy kierownika zakładu, a więc automatycznie zostało zlikwidowane stanowisko zastępcy kierownika zakładu. Ostatecznie dokonane w Spółdzielni zmiany organizacyjne nie spowodowały wypowiedzenia powodowi umowy o pracę.Sąd Wojewódzki przyjął także, że wprowadzone zmiany organizacyjne nie były przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę powodowi ani innym pracownikom, bo wypowiedzenia te następnie cofnięto pracownikom. Uznał także, że wbrew twierdzeniom powoda, nie został on zwolniony przez pozwanego, zaś pozwana Spółdzielnia nie chciała go zwolnić z pracy, a jedynie, z uwagi na treść uchwały Walnego Zgromadzenia zamierzała zmienić mu warunki pracy i płacy po uprzednim uzgodnieniu z nim nowych warunków. W ocenie Sądu Wojewódzkiego do zmiany warunków pracy i płacy nie doszło, gdyż powód ze względów prestiżowych nie chciał dalej pracować u pozwanej, a zatem rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło nie z jej inicjatywy, a ze względów osobistych, na które pozwana wpływu nie miała. Stąd też Sąd Wojewódzki uznał, że żądanie powoda odprawy pieniężnej w sytuacji gdy pozwana nie podjęła decyzji o zwolnieniu powoda ani nie miała zamiaru jej podejmować, "jedynie zamierzała zmienić powodowi warunki pracy, lecz i do tego nie doszło, gdyż powód załatwił sobie pracę wcześniej", jest nieuzasadnione.W rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego powód utrzymuje, że stosunek pracy rozwiązany został na podstawie wypowiedzenia złożonego mu 27.II.1990 r. z przyczyn organizacyjnych (z powodu likwidacji stanowiska pracy).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W przedmiotowej sprawie źródłem wątpliwości i przyczyną sporu jest interpretacja oświadczeń woli stron w sprawie rozwiązania stosunku pracy łączącego powoda ze Spółdzielnią oraz przyczyn, które legły u podstaw tego rozwiązania. Nie ulega w sprawie wątpliwości, że zamiarem, wynikającym z konieczności spowodowanej uchwałą Walnego Zgromadzenia Spółdzielni o likwidacji stanowiska zastępcy prezesa, było wypowiedzenie powodowi pracy na stanowisku zastępcy kierownika zakładu. Wątpliwym jest natomiast, czy pismo jakie otrzymał powód w dniu 27.II.1990 r., może być uznane za wypowiedzenie mu umowy o pracę. W istocie jednak kwestia ta nie ma zasadniczego znaczenia, jeżeli zważyć na przepis art. 11 ustawy z 28.XII.1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw, który postanawia, że przepisy ustawy stosuje się odpowiednio w razie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 i 2 na mocy porozumienia stron. Jeżeli uznać, że wypowiedzenie umowy o pracę powodowi nie jest dotknięte wadą i zostało skutecznie złożone, to tzw. "porozumienie między zakładami" należy zinterpretować jako umowę o skróceniu okresu wypowiedzenia, gdy zaś przyjąć, że złożone oświadczenie woli było czynnością prawną nieistniejącą (niebyłą), to "porozumienie między zakładami", w płaszczyźnie stosunków między powodem a Spółdzielnią, jest równoznaczne z rozwiązaniem łączącego ich stosunku pracy w drodze porozumienia stron. W żadnym zaś razie na tle stanu faktycznego sprawy nie da się przyjąć, że rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w wyniku jednostronnego oświadczenia woli powoda, tj. w drodze dokonanego przez niego wypowiedzenia. Skoro więc stosunek pracy rozwiązał się za wypowiedzeniem przez Spółdzielnię, a co najmniej w drodze porozumienia stron, ocena czy powodowi przysługuje odprawa pieniężna z art. 8 ustawy z 28.XII.1989 r., zależy wyłącznie od tego, jakie w rzeczywistości powody leżały u podstaw tego rozwiązania.Jest niewątpliwe, że przyczyną były tu zmiany organizacyjne i one w końcowym efekcie doprowadziły do rozwiązania z powodem stosunku pracy. Prawdziwość zamiaru Spółdzielni dokonania jedynie zmiany warunków pracy lub płacy powoda mogłaby być dowiedziona jedynie wtedy, gdyby powodowi te warunki pracy i płacy zostały formalnie wypowiedziane, a więc gdyby zaproponowano mu w piśmie wypowiadającym konkretne nowe stanowisko i nową płacę. Spółdzielnia tego, jednak nie uczyniła, stąd nie można przyjąć, że jej rzeczywistą intencją było jedynie dokonanie przekształceń w treści stosunku pracy powoda, zwłaszcza jeśli zważyć na ochronną rolę przepisów o wypowiedzeniu warunków pracy lub płacy ustnymi, niewiążącymi propozycjami, można by bowiem przekreślić wartość tej ochrony i pozbawić pracowników na tej drodze odpraw pieniężnych z art. 8 ustawy z 27.XII.1990 r. stwarzając pozory, że rzeczywistym zamiarem zakładu pracy nie jest wypowiedzenie umowy o pracę oraz że w gruncie rzeczy, nie występują przyczyny uzasadniające definitywne rozwiązanie stosunku pracy. Testem wiarygodności twierdzeń zakładu pracy, że w jego ocenie rozwiązanie stosunku pracy nie było spowodowane przyczynami z art. 1, ust. 1 ustawy z 28.XII.1989 r., jest ostatecznie to, czy zdecydował się on na wypowiedzenie warunków pracy lub płacy, skoro utrzymuje, że ma dla pracowników propozycję innej u siebie pracy.Zwolnienie z art. 1 ust. 1 ustawy z 28.XII.1989 r. następuje, gdy występuje zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami organizacyjnymi, produkcyjnymi albo technologicznymi, zaś w art. 10 ust. 1 tej ustawy wymaga się jeszcze dodatkowo, by przyczyny te stanowiły wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy. Okoliczność, iż pracownik skutkiem swojej zapobiegliwości znalazł sobie nową pracę, nie stoi na przeszkodzie ani uznaniu, że rozwiązanie stosunku pracy następuje z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy, ani też że brak jest podstaw do uznania, iż stanowią one wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie stosunku pracy. Ustawodawca wręcz stara się skłonić pracownika do wykazywania troski i inicjatywy w wyszukiwaniu sobie nowej pracy, dążąc do ograniczenia tzw. bezrobocia fikcyjnego. W tym celu przewidział między innymi w okresie wypowiedzenia umowy o pracę zwolnienia na poszukiwanie pracy, możliwość skrócenia okresu wypowiedzenia czy umowne rozwiązanie stosunku pracy. Jeżeli więc w związku z zamierzonym czy też dokonanym już pracownikowi wypowiedzeniem umowy o pracę znajduje on sobie pracę, to trudno na tej podstawie przyjmować, że jest to jedna z przyczyn rozwiązania stosunku pracy, czy też, że przyczyna leżąca po stronie zakładu pracy ("przyczyna zakładowa") przestaje być wyłącznym powodem rozwiązania stosunku pracy, zwłaszcza gdy następnie dochodzi do zawarcia przez strony porozumienia.Nie jest to przyczyna rozwiązania stosunku pracy, lecz skutek występowania takiej przyczyny, bo gdyby nie groźba czy perspektywa zwolnienia z pracy z powodów leżących po stronie zakładu pracy, pracownik nie podjąłby w ogóle poszukiwania sobie nowej pracy bądź też w ogóle by się na jej podjęcie nie zdecydował. Podobnie należy ocenić także te sytuacje gdy brak jeszcze konkretnych decyzji zakładu pracy o zwolnieniach grupowych, lecz możliwość takich zwolnień jest prawdopodobna i pracownicy starają się unikać bezrobocia, zawczasu starają się znaleźć czy zapewnić sobie nowe miejsce pracy. Taka ich postawa zasługuje ze wszech miar na poparcie, a nie na napiętnowanie, np. przez odmowę im prawa do odprawy pieniężnej z art. 8 ustawy z 28.XII.1989 r. Myśl ta musi wyznaczyć kierunek wykładni ustawowych zwrotów dotyczących "przyczyn zakładowych" oraz "wyłączności powodów zakładowych uzasadniających rozwiązanie stosunku pracy". To, że pracownik stara się znaleźć sobie nową pracę jest często skutkiem, a nie przyczyną, z powodu której dochodzi do rozwiązania stosunku pracy, i wobec tego z powodu, iż wykazuje on troskę o swoje interesy, która przy tym jest zbliżona z interesem ogólniejszym, nie może ponieść negatywnych konsekwencji w zakresie prawa do odprawy pieniężnej.Inna wykładnia prowadzić przy tym może do zaniechania czy ukrywania przez pracowników ich starań o nową pracę, bądź też niewystępowania o skrócenie okresu wypowiedzenia, skoro miałoby to oznaczać pozbawienie ich odprawy pieniężnej.Za taką interpretacją "przyczyn zakładowych" i ich związku z rozwiązaniem stosunku pracy przemawia także przepis, w którym nakazuje się stosowanie przepisów ustawy także wtedy, gdy rozwiązanie stosunku pracy następuje na mocy porozumienia stron. Do takiego porozumienia na ogół dochodzi bowiem wtedy, gdy pracownik znajduje sobie nową pracę. Gdyby więc przyjąć, że okoliczność, iż pracownik zdobywa nowe zatrudnienie, niejako automatycznie przekreśla istnienie przyczyn organizacyjnych (ekonomicznych, produkcyjnych, technologicznych), to praktycznie zastosowanie tego przepisu byłoby wyłączone. Należy więc uznać, iż ustawodawca zakłada, że w pewnych wypadkach z uwagi na znalezienie sobie nowego pracodawcy, pracownik będzie występował z ofertą zawarcia porozumienia o rozwiązanie stosunku pracy, ale oferty tej nie należy traktować jako współprzyczyny, dla której dochodzi do ustania stosunku pracy, lecz jedynie jako następstwo wcześniej istniejącej "przyczyny zakładowej", której "wyłączności" nie przeczy wspomniana oferta czy fakt znalezienia sobie przez pracownika nowej pracy.W rozstrzyganej sprawie motywom szukania przez powoda nowego zatrudnienia były spodziewane zmiany organizacyjne w Spółdzielni, które stały się rzeczywistą przyczyną rozwiązania stosunku pracy, natomiast to, że starał się on znaleźć nowego pracodawcę, należy traktować jako skutek groźby, a następnie faktycznego wystąpienia konieczności zmian organizacyjnych po stronie zakładu pracy i likwidacji jego stanowiska pracy. Tym samym rozwiązanie stosunku pracy z powodem nastąpiło z przyczyn organizacyjnych powodujących zmniejszenie zatrudnienia w Spółdzielni, a nie dlatego, że jego wcześniejszym zamiarem była chęć jej opuszczenia. Gdyby nie zwolnienie z pełnionych funkcji, powód nie powziąłby zamiaru jej opuszczenia.Likwidacja jego stanowiska stanowiła rzeczywistą przyczynę i wyłączny powód uzasadniający rozwiązanie jego stosunku pracy.Ponieważ zaś stosunek pracy nie został rozwiązany przez powoda (ani za wypowiedzeniem ani bez wypowiedzenia), wobec tego należała mu się odprawa pieniężna.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. orzekł jak w sentencji.