I PR 404/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Stypułkowska (sprawozdawca). Sędziowie: M. Piekarski, T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisława L. przeciwko Zakładom Elektro-Maszynowym "Predom-Eda" w P. o zapłatę 29.396 zł na skutek rewizji pozwanych Zakładów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 31 maja 1973 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePowód żądał zasądzenia od pozwanych Zakładów kwoty 29.396 zł z tytułu odsetek w wysokości 8%, przysługujących mu w związku ze zwłoką w wypłaceniu wynagrodzenia za stosowanie wynalazku, którego jest twórcą, opatentowanego pod nr 55694 i nazwanego "urządzenie do odwirowania substancji płynnych, a zwłaszcza soków z owoców i warzyw". Pozwane Zakłady zastosowały ten wynalazek w produkcji sokowirówek w okresie od dnia 1 kwietnia 1968 r. do dnia 31 marca 1970 r.Pozwane Zakłady zarzuciły, że nie nastąpiła zwłoka w wypłacie wynagrodzenia, gdyż dopiero dnia 8 stycznia 1973 r. zapadło orzeczenie Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL ustalające wysokość wynagrodzenia. Zdaniem Zakładów, w postępowaniu administracyjnym odwoławczym broniły one swoich interesów i mienia społecznego, wobec czego nie można im przypisać winy ani zwłoki w wypłacie należności powoda.Sąd Wojewódzki, uwzględniając częściowo powództwo, zasądził na rzecz powoda kwotę 26.417,90 zł i następująco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie:Pozwane Zakłady stosowały w produkcji wynalazek powoda w wyżej wskazanym okresie. Komisja Rozjemcza przy Urzędzie Patentowym PRL orzeczeniem z dnia 8 stycznia 1973 r. przyznała powodowi wynagrodzenie w wysokości 55.000 zł za pierwszy rok stosowania wynalazku i 65.349 zł za drugi rok. Na poczet tego wynagrodzenia powód otrzymał w dniu 28 grudnia 1968 r. kwotę 4.974,80 zł, w dniu 11 kwietnia 1969 r. 812,80 zł, w dniu 10 listopada 1969 r. 1.206,80 zł i w dniu 8 września 1971 r. 9.514,80 zł. Pozostałe wynagrodzenie wypłacono powodowi jako twórcy wynalazku dopiero po dniu 1 stycznia 1973 r., toteż z mocy przepisu § 80 ust. 2 i § 82 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowią przepisy tego rozporządzenia. Wedle zaś przepisu § 26 ust. 4 cytowanego rozporządzenia, jeżeli wynagrodzenie za projekt wynalazczy nie zostanie wypłacone w terminie, twórcy projektu przysługuje prawo do ustawowych odsetek za zwłokę w wysokości 8% w stosunku rocznym, chyba że jednostka gospodarki uspołecznionej zobowiązana do wypłaty wykaże brak winy.W myśl przepisów uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1963 r. (§ 71 i 74) na pozwanych Zakładach ciążył obowiązek prawidłowego obliczenia wynagrodzenia i wypłacenia go twórcy w terminie dwóch miesięcy od zakończenia każdego roku stosowania wynalazku. Obowiązek ten ciążył też na nich z mocy art. 104 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości. Z mocy zaś art. 94 pkt 1 tejże ustawy wynagrodzenie za pracowniczy wynalazek wypłaca się corocznie za okres faktycznego stosowania wynalazku w gospodarce uspołecznionej.Sąd Wojewódzki uznał, że pozwane Zakłady nie wykazały braku winy. Nie wystarcza bowiem do obalenia domniemania winy bezskutecznie podjęta przez przedsiębiorstwo w postępowaniu odwoławczym obrona jego interesów. O wymagalności zaś roszczenia decydują wymienione wyżej przepisy, przewidujące ustalenie wysokości i wypłatę wynagrodzenia, a nie data orzeczenia Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL.Z tych względów Sąd Wojewódzki przyznał powodowi odsetki od dnia płatności każdej zaległej raty wynagrodzenia, wymagalnej z upływem dwóch miesięcy po zakończeniu pierwszego i drugiego roku stosowania wynalazku. Sąd Wojewódzki odliczył od podstawy należnych odsetek kwoty wypłacone powodowi na poczet wynagrodzenia w okresie od 1968 r. do września 1971 r.Pozwane Zakłady w rewizji wnoszą o zmianę zaskarżonego wyroku i o oddalenie powództwa albo o uchylenie wyroku w celu ponownego rozpoznania sprawy.Istota sporu sprowadza się do tego, czy pozwane Zakłady, jako jednostka gospodarki uspołecznionej zobowiązana do wypłaty twórcy projektu wynalazczego wynagrodzenia, wykazały "brak winy", o którym mowa w art. 26 ust. 4 cytowanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. Udowodnienie bowiem braku tej winy pozbawia twórcę przysługujących mu z mocy tego przepisu "ustawowych odsetek za zwłokę w wysokości 8% w stosunku rocznym".Powód dopatrywał się winy pozwanych Zakładów przede wszystkim w rażąco wadliwym obliczeniu wysokości należnego mu wynagrodzenia; za podstawę bowiem tego wynagrodzenia przyjęto zaledwie czteroprocentowy udział wynalazku w efektach ekonomicznych uzyskanych przy jego stosowaniu, gdy tymczasem po trwającym około 3 lata sporze Komisja Rozjemcza ustaliła ten udział na 80%.Pozwane Zakłady zaś - zarówno w toku postępowania przed Sądem I instancji, jak i przed Sądem Najwyższym - zarzucają, że określenie przez nie wynagrodzenia nie miało mocy decyzji i nie stanowiło podstawy wypłaty wynagrodzenia, ponieważ powód odwołał się do jednostki nadrzędnej, a następnie do Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL.W toczącym się sporze Zakłady broniły swych praw, do czego były zobowiązane z tytułu ochrony mienia społecznego. Obliczenie należnego powodowi wynagrodzenia było skomplikowane, toteż dokonał tego dopiero biegły w postępowaniu przed wymienioną Komisją Rozjemczą.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał wymieniony pogląd Zakładów za chybiony z następujących przyczyn:W myśl § 26 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351), na jednostce gospodarki uspołecznionej, zobowiązanej do wypłaty twórcy wynagrodzenia za projekt wynalazczy, spoczywa ciężar udowodnienia braku winy w niewypłaceniu należnego wynagrodzenia w terminach przewidzianych w omówionych przepisach (art. 6 k.c.).Zobowiązana do ustalenia i wypłaty wynagrodzenia jest - poza wyjątkami przewidzianymi w prawie wynalazczym - ta jednostka gospodarki uspołecznionej, w której pracowniczy projekt wynalazczy przyjęto do stosowania (art. 104 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości; odpowiednio § 68 i nast. uchwały nr 74 Rady Ministrów - jedn. tekst: M. P. z 1968 r., Nr 4, poz. 26). Zobowiązana jest ona także do obliczenia efektów projektu wynalazczego we współdziałaniu ze służbami technicznymi i ekonomicznymi (§ 3 zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. - M. P. Nr 16, poz. 98). Z nadejściem przeto terminów, w których jednostka ta powinna wypłacić twórcy wynagrodzenie, staje się ono wymagalne. Natomiast odwołanie się twórcy do jednostki nadrzędnej i dochodzenie przez niego roszczeń przed sądem wojewódzkim (art. 195 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości i odpowiednio przepis art. 113 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. prawo wynalazcze) nie usprawiedliwia samo przez się wstrzymania wypłaty w całości lub w części należnego twórcy wynagrodzenia, w oczekiwaniu na wynik sporu. W trybie bowiem postępowania odwoławczego decyzja o ustaleniu wysokości wynagrodzenia podlega kontroli i żaden z obowiązujących przepisów nie uzależnia wymagalności należnego twórcy wynagrodzenia od zakończenia postępowania odwoławczego. Słuszne korzystanie przez twórcę pracowniczego projektu wynalazczego z przysługującego mu prawa odwołania się od decyzji do Komisji Rozjemczej, która stwierdziła bezpodstawność zaskarżonej decyzji, nie pozbawia twórcy należnych mu z mocy § 26 ust. 4 cyt. rozporządzenia ustawowych odsetek. Wbrew zarzutom skarżących Zakładów, ciążył na nich obowiązek ochrony mienia społecznego, jedynie przed bezpodstawną wypłatą nienależnego powodowi wynagrodzenia. Odmienna wykładnia pozostawałaby w sprzeczności ze szczególnym poparciem Państwa dla wynalazczości, jako twórczej pracy pobudzającej do postępu technicznego i rozwoju gospodarki narodowej (art. 5 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości)."Czynna obrona" pozwanych Zakładów przed wypłatą twórcy nienależnego wynagrodzenia powinna polegać na wszechstronnym i rzetelnym zbadaniu efektów stanowiących podstawę do ustalania wysokości wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze, w miarę potrzeby po zasięgnięciu opinii biegłych w zakresie niezbędnych wiadomości specjalnych.Wyraża się ona także w terminowych wypłatach należnego twórcy wynagrodzenia. Stanowi ono bowiem istotny bodziec w popieraniu działalności wynalazczej pracowników, co znalazło między innymi wyraz w zmianie przepisów dotyczących odsetek. Poprzednio obowiązujący przepis przewidywał odsetki za zwłokę w wysokości 3% w skali rocznej i obciążał twórcę obowiązkiem wykazania, że z winy jednostki obowiązanej do wypłaty wynagrodzenia nie zostało mu ono w terminie wypłacone (§ 59 cyt. uchwały nr 74 Rady Ministrów). Obecnie zaś obowiązujący § 26 ust. 4 cyt. rozporządzenia o projektach wynalazczych przyznaje twórcy ustawowe odsetki w wysokości 8% w skali rocznej; od wypłaty tych odsetek jednostka gospodarki uspołecznionej może się zwolnić tylko wtedy, gdy wykaże brak winy, obalając domniemanie jej zawinienia w tym zakresie.Z tych przyczyn rewizja, jako nieuzasadniona, podlega z mocy art. 387 k.p.c. oddaleniu.