I PRN 158/77

SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratury Generalnej PRL po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 1977 r. sprawy z wniosku Józefa M. przeciwko Zakładom Chemicznym w O. o dodatek za staż pracy na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie w dniu 12 maja 1977 r. - uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go orzeczenie Zakładowej Komisji Rozjemczej przy Zakładach Chemicznych w O. z dnia 23 marca 1977 r. i wniosek Józefa M. oddalił.Uzasadnienie faktyczneJest niesporne, że wnioskodawca od 1949 r. do 31 września 1967 r. był zatrudniony w Zakładzie Energetycznym Zakładów Chemicznych w O. i pobierał dodatek za wysługę lat w elektrowniach przemysłowych. Z dniem 1 października 1967 r. z inicjatywy Kierownictwa Zakładu Projektowego, wchodzącego także w skład Zakładów Chemicznych w O. wnioskodawca został przeniesiony do tego Zakładu na stanowisko starszego projektanta. W okresie między 1 października 1967 r. a 30 września 1976 r. Zakłady nie wypłacały mu ani dodatku za wysługę lat ani dodatku za staż pracy. Dodatek za staż pracy wnioskodawca otrzymuje od i października 1976 r.We wniosku, skierowanym do Zakładowej Komisji Rozjemczej w dniu 5 marca 1977 r. wnioskodawca domagał się zasądzenia - na jego rzecz zaległego dodatku za wysługę lat wzgl. za staż pracy za okres od 1 października 1967 r. do 30 września 1976 r.Zakładowa Komisja Rozjemcza przy Zakładach Chemicznych w O. orzeczeniem z 23 marca 1977 r. uznała roszczenie powoda za okres 3 lat (tekst jedn.: od dnia wpływu wniosku powoda do ZKR) z wyłączeniem okresu od października 1976 r. do 1 marca 1977 r., w którym to powód uzyskiwał dodatek za staż pracy w ZP.Od orzeczenia Komisji Rozjemczej odwołanie wniósł wnioskodawca, a także pozwane Zakłady. Wnioskodawca domagał się uwzględnienia jego żądań w całości. Zakłady zaś - oddalenia w całości żądań wnioskodawcy.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 12 maja 1977 r. zmienił orzeczenie Komisji Rozjemczej w ten sposób, że ustalił, iż wnioskodawca zachował prawo do dodatku za staż pracy ż chwilą przeniesienia do Zakładu Projektowego w Zakładach Chemicznych w O.Zdaniem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych niesłuszny jest zarzut strony pozwanej, że wnioskodawca, jako były pracownik elektrowni przemysłowej, nie może powoływać się na przepis art. 10 ust. 2 rozdziału XIV Układu Zbiorowego Pracy czy też o identycznym brzmieniu poprzednio obowiązującego art. 3 zał. nr 1 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Chemicznego. Przepisy te dotyczą bowiem pracowników resortu przemysłu chemicznego, którzy pobierali dodatek za staż pracy w tym resorcie. Z chwilą przeniesienia ich z jednostek organizacyjnych resortu chemicznego do pracowni projektowych tego resortu zachowują dodatek za staż pracy. Wnioskodawca pobierał dodatek za staż pracy w elektrowniach przemysłowych, a nie w resorcie chemicznym. Świadczenie powyższe regulować rozdział XV Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Chemicznego zatytułowany: "Dodatek za wysługę lat w elektrowniach przemysłowych". W rozdziale tym przepis art. 2 ust. 2 normuje sytuację pracowników przeniesionych do elektrowni przemysłowej m.in. z energetyki zakładowej jednostek organizacyjnych resortu przemysłu chemicznego, w których stosowany był dodatek związany z wysługą lat, np. dodatek za staż pracy w przemyśle chemicznym.Jest to więc przepis szczególny w stosunku do przepisu art. 10 rozdziału XIV, podobnie jak i rozdział XV jest rozdziałem szczególnym w stosunku do rozdziału XIV, ponieważ rozdział XIV reguluje w sposób ogólny sprawy związane z dodatkiem za staż pracy w całym resorcie przemysłu chemicznego. Natomiast rozdział XV reguluje tylko niektóre problemy związane z dodatkiem za staż pracy w elektrowniach przemysłowych wchodzących w skład przemysłu chemicznego z uwagi na potrzebę odmiennej regulacji wynikającej ze specyfiki tych zakładów. W tej sytuacji więc, gdy pewne problemy nie zostały odmiennie w tym rozdziale unormowane, a więc gdy brak jest ich szczególnej regulacji, należy stosować zasady obwiązujące na mocy przepisów rozdziału XIV w całym resorcie przemysłu chemicznego. Dlatego też, skoro przepis art. 2 ust. 2 rozdział XV Układu Zbiorowego Pracy nie uregulował sytuacji gdy pracownika przeniesiono z elektrowni przemysłowej do innych jednostek resortu chemicznego, należy stosować zasady wprowadzone przepisem art. 10 ust. 2 rozdział XIV Układu Zbiorowego Pracy, że prawo do dodatku za staż pracy niezależnie od tego czy jest to dodatek za wysługę lat w przemyśle chemicznym, czy elektrowniach przemysłowych resortu chemicznego, pracownik zachowuje w razie przeniesienia go do zakładowych biur projektowych z innych jednostek organizacyjnych resortu przemysłu chemicznego. Wnioskodawca nie otrzymał dodatku za staż pracy od 1 października 1967 r. W tym czasie obowiązywał przepis art. 283 § 1 k.w., który wprowadzał 3-letni termin przedawnienia dla dochodzenia roszczeń pracodawcy i pracownika wynikających z umowy o pracę - jednakże upływ tego terminu uwzględniony był tylko na zarzut strony, której uprawnienie przysługiwało. Strona pozwana w niniejszej wie takiego zarzutu nigdy nie podnosiła. Wprawdzie z chwilą wejścia w życie kodeksu pracy upływ przedawnienia uwzględnia się z urzędu, jednak z uwagi okoliczność, iż opóźnienie w dochodzeniu roszczenia przez wnioskodawcę usprawiedliwiane jest wyjątkowymi okolicznościami, o jakich mowa w art. 292 § 2 kodeksu pracy, a mianowicie błędnym poinformowanie wnioskodawcy przez stronę pozwaną co do jego uprawnień oraz zmuszeniem go do podpisania oświadczenia o zrzeczeniu się dodatku za staż pracy, zachodzą - zdaniem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - podstawy do nie uwzględnienia upływu terminu przedawnienia zwłaszcza, że - zgodnie z art. 84 kodeksu pracy - pracownik nie może skutecznie zrzec się prawa do wynagrodzenia. Dodatek za staż pracy jest częścią wynagrodzenia pracownika i pracownik nie może być go pozbawiony jednostronną decyzją zakładu pracy.W rewizji nadzwyczajnej, wniesionej do Sądu Najwyższego dnia 12 listopada 1977 r. Prokurator Generalny PRL domaga się uchylenia powyższego wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oraz poprzedzającego ten wyrok orzeczenia Zakładowej Komisji Rozjemczej i oddalenia wniosku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zaskarżony rewizją nadzwyczajną wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zdaje się: utożsamić dodatek za staż pracy z dodatkiem za wysługę lat. Są to jednak dwa różne dodatki w rozumieniu zarówno Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Chemicznego z 15 listopada 1957 r., jak i obowiązującego od 1 stycznia 1975 r. Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Chemicznego z 28 grudnia 1974 r. W okresie obowiązywania Układu z 15 listopada 1957 r. dodatkowi za staż pracy poświęcony był rozdział I załącznika nr 17, a dodatkowo za wysługę łat - rozdział II tegoż załącznika. Podobnie pod rządami Układu z 28 grudnia 1974 r. dodatek za staż pracy znajdują uregulowanie w rozdziale XIV tego Układu, a dodatek za wysługę lat - w rozdziale XV. Obydwa układy dla każdego z tych dodatków używają konsekwentnie odmiennych określeń, przy czym nie są to przypadkowe różnice terminologiczne, które upoważniałyby do stosowania na przemian tych samych oznaczeń do obu dodatków.Art. 10 ust. 2 Układu z 28 grudnia 1974 r. ma treść następującą: Pracownicy którzy nabyli uprawnienia do dodatku za staż pracy w wysokości kwotowej pobieranej bezpośrednio przed przeniesieniem, i podobnie jak art. 3 załącznika nr 17 do Układu ż 15 listopada 1957 r. odnosi się wyłącznie do dodatku za staż pracy. Nie było ani w Układzie z 15 listopada 1957 r. ani nie ma w Układzie i 28 grudnia 1974 r. odpowiednika tego przepisu mogącego mieć zastosowanie do dodatku za wysługę lat, a ponieważ - jak już zostało wyżej powiedziane - odróżnienie omawianych dodatków w obu układach nie jest przypadkowe, nie można ani wprost, ani w drodze analogii "uzupełnić" rozwiązań dotyczących dodatku za wysługę lat rozwiązaniami przewidzianymi dla dodatku za staż pracy w szczególności zaś stosować art. 10 ust. 2 rozdziału XIV Układu z 28 grudnia 1974 r. do dodatku za wysługę lat. Powołana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku uchwała Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 sierpnia 1976 r. I PZP 34/76 (OSNCP 1977/3 poz. 46) dotyczy wyłącznie dodatku za staż pracy, nie jest więc pomocna dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W niniejszej sprawie jest niesporne, że wnioskodawcy do 1 października 1967 r. przysługiwało uprawnienie tylko do dodatku za wysługę lat z tytułu pracy w elektrowniach przemysłowych. Nie miał natomiast wnioskodawca uprawnienia do dodatku za staż pracy.Nie można więc ani z art. 3 załącznika nr 17 do Układu z 15 listopada 1957 r., ani z art. 10 ust. 2 rozdziału XIV układu z 28 grudnia 1974 r. wyprowadzać wniosku, że wnioskodawca zachował uprawnienie do dodatku za wysługę lat w elektrowniach przemysłowych po dniu 1 października 1967 r., tj. po przeniesieniu do Zakładu Projektowego. Oczywiście zaś nie nabył z tą datą uprawnień do dodatku za staż pracy, skoro możliwości takiej nie przewidywał i nie przewiduje żaden z rozważanych Układów. Wprawdzie trafnie zwrócił Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku uwagę na to, że w związku z art. 84 kodeksu pracy pracownik nie może skutecznie zrzec się prawa do wynagrodzenia i że dodatek za staż pracy jest częścią wynagrodzenia pracownika, której nie może być pozbawiony jednostronną decyzją zakładu pracy, stwierdzenie to nie dotyczy jednak sytuacji, gdy zmiana stanowiska pracy pracownika łączy się ze zmianą jego wynagrodzenia zgodną z obowiązującym w zakładach pracy systemem płacowym i została z pracownikiem uzgodniona. Wnioskodawca nie mógłby więc ani zrzec się prawa do dodatku za wysługę lat wzgl. dodatku za staż pracy, ani być pozbawiony prawa do takiego dodatku jednostronną decyzją zakładu pracy, gdyby dodatek taki był przewidziany w odpowiednich przepisach płacowych dla stanowiska, jakie objął w pozwanych Zakładach z dniem 1 października 1967 r. Nic nie siało natomiast na przeszkodzie uzgodnieniu przez wnioskodawcę z zakładem pracy, że poczynając od 1 października 1967 r. obejmuje stanowisko pracy, z którym związane jest wynagrodzenie oparte na innych - w porównaniu z dotychczasowymi - rozwiązaniach płacowych, nie przewidujących ani dodatku za wysługę lat, ani dodatku za staż pracy.W konsekwencji zgodzić się należy z rewizją nadzwyczajną, że zarówno orzeczenie Zakładowej Komisji Rozjemczej przy Zakładach Chemicznych w O. z 23 marca 1977 r. jak i wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z 12 maja 1977 r. rażąco uchybiły wymogom prawa, przyznając wnioskodawcy nienależne mu świadczenie. Należało przeto - w ramach zawartych w rewizji nadzwyczajnej wniosków - z mocy art. 277 k.p. w zw. z art. 422 § 1 k.p.c. orzec jak w sentencji.Należy ponadto zauważyć, że po myśli przepisu art. 292 § 2 k.p. organ powołany do rozstrzygnięcia sporów o roszczenia pracowników ze stosunku pracy, w rozumieniu art. 242 k.p., może nie uwzględnić upływu przedawnienia, jeżeli opóźnienie w dochodzeniu roszczenia jest usprawiedliwione wyjątkowymi okolicznościami i jest nadmierne. Nie wystarcza więc stwierdzenie istnienia wyjątkowych okoliczności, usprawiedliwiających opóźnienie. Ponadto i samo opóźnienie nie może być nadmierne. Wprawdzie ustawa nie określa bliżej pojęcia "nadmierności" opóźnienia, z istoty tego pojęcia wynika jednak, że musi ono pozostawać w stosowanych proporcjach czasowych do samego terminu przedawnienia. W niniejszej sprawie opóźnianie wnioskodawcy w dochodzeniu spornych roszczeń, zwłaszcza jeśli chodzi o początkowy okres zatrudnienia wnioskodawcy w Zakładzie Projektowym, jest kilkakrotnie dłuższe od terminu samego 3-letniego przedawnienia. Nie jest to więc tego rodzaju opóźnienie, które mogłoby być uwzględnione z powołaniem się na przepis art. 292 § 2, k.p. zwłaszcza, że i okoliczności mające je uzasadnić (błędne rzekomo poinformowanie wnioskodawcy o służących mu uprawnieniach i "zmuszenie" do zrzeczenia się dodatku za staż pracy) nie przekonują o konieczności zwlekania z dochodzeniem spornych roszczeń przez tak długi okres czasu. I z tego więc również względu, gdyby nawet roszczenia te były merytorycznie usprawiedliwione, nie mogły być uwzględnione w takim zakresie, jak to uczynił Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w zaskarżonym wyroku.