I PRN 52/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Iwulski. Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, W. Sanetra (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Spółdzielni Inwalidów w L. o udzielenie prawa ochronnego na wzór użytkowy (...) zgłoszony w dniu 5 października 1987 r. na skutek rewizji nadzwyczajnej Prezesa Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej od decyzji Komisji Odwoławczej przy Urzędzie Patentowym RP z dnia 15 lutego 1991 r.uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Urzędu Patentowego RP z dnia 21 września 1990 r. nr (...) i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania temu Urzędowi.Uzasadnienie faktyczneKomisja Odwoławcza przy Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej decyzją z dnia 15 lutego 1991 r., nr (...) utrzymała w mocy decyzję Urzędu Patentowego z dnia 21 września 1990 r. nr (...), w której organ ten odmówił udzielenia prawa ochronnego na wzór użytkowy pt. "Butelka".Odmowa udzielenia prawa ochronnego na zgłoszone przez Spółdzielnię Inwalidów (...) w L. rozwiązanie zostało oparte na stwierdzeniu przez Urząd Patentowy, że brak mu wymaganej przez przepis art. 77 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177 ze zm.) użyteczności. Ponadto w uzasadnieniu swojej decyzji Urząd Patentowy wyraził pogląd, że brak użyteczności rozwiązania wynika z faktu, iż znane są rozwiązania butelek o takich samych cechach konstrukcyjnych, jak zgłoszony projekt, różnice zaś podane w zastrzeżeniu ochronnym nie mają wpływu na użyteczność przedmiotu wzoru użytkowego. Przedmiot ten jest oczywiście użyteczny, jednakże analizie podlega nie cały przedmiot, a jedynie cechy nowe stanowiące istotę wzoru użytkowego. Zdaniem urzędu Patentowego, różnice w ukształtowaniu zgłoszonej do ochrony "Butelki" w porównaniu z przeciwstawianym jej opisem wzoru nr (...) nie mają waloru technicznego, a jedynie mają charakter zdobniczy i nie mogą stanowić istoty konstrukcji.Istotą wzoru użytkowego mogą być jedynie cechy konstrukcyjne zwiększające użyteczność przedmiotu znanego ze stanu techniki.Komisja Odwoławcza nie podzieliła przedstawionego sposobu rozumowania na temat pojmowania wymagania "użyteczności" w związku ze zgłoszonym wzorem, uznała jednak równocześnie, że nie ma podstaw do zmiany (uchylenia) decyzji Urzędu Patentowego, z powołaniem się jednak na odmienną argumentację. Bezpodstawne jest bowiem, jej zdaniem, wiązanie decyzji w kwestii użyteczności rozwiązania zgłoszonego jako przedmiotowy wzór użytkowy z rozwiązaniem innym, uwidocznionym w polskim opisie wzoru użytkowego (...), gdyż w myśl art. 77 ustawy o wynalazczości wymaganie "użyteczności" rozwiązania podlegającego ochronie jako wzór użytkowy wiąże się wprost z tym tylko rozwiązaniem.Ostatecznie jednak swoje negatywne stanowisko wobec odwołania Komisja Odwoławcza oparła na zarzucie, że "zastrzegany kształt tworzącej powłokę butelki odnosi się do butelek o dowolnej relacji i między dowolną wysokością ich części bez szyjki i dowolną średnicą pod szyjką". Na tej podstawie stwierdziła ona, że zgłoszone rozwiązanie nie determinuje w ogóle jakiejkolwiek relacji położenia środka ciężkości butelki względem jej dna oraz wielkości dna, a w szczególności relacji odległości środka ciężkości od dna butelki. Brak zaś określenia tych relacji położenia środka ciężkości butelki, co jest istotne z fizycznego punktu widzenia dla zapewnienia stabilności jej pozycji pionowej, prowadzi do stwierdzenia, że przedmiotowego rozwiązania nie cechuje wymagana użyteczność. Tak ujęty zarzut braku użyteczności zgłoszonego jako wzór użytkowy rozwiązania o charakterze technicznym pojawił się dopiero w uzasadnieniu orzeczenia Komisji Odwoławczej, na co trafnie zwraca uwagę Prezes Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej od tego orzeczenia, podnosząc, że jest to zarzut nowy, gdyż Urząd Patentowy w swej decyzji zinterpretował przewidziane w art. 77 ustawy wymaganie "użyteczności" jako "wyższą użyteczność", rozumianą jako zwiększenie użyteczności przedmiotu i na tej podstawie odmówił udzielenia ochrony zgłoszonemu rozwiązaniu. Postawienie nowego zarzutu dopiero w decyzji organu drugiej instancji (Komisję Odwoławczą) uniemożliwiło zgłaszającemu wprowadzenie do treści zastrzeżenia ochronnego, w trybie art. 30 ustawy o wynalazczości, stosownych poprawek i ewentualne takie określenie zakresu żądanej ochrony, by było ono zarówno zgodne z istotą projektu ujawnionego w pozostałej części dokumentacji zgłoszeniowej, jak i precyzowało wszystkie parametry rozwiązania determinującego jego użyteczność.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut rewizji nadzwyczajnej jest uzasadniony, gdyż podniesione dopiero w postępowaniu przed Komisją Odwoławczą zastrzeżenia nie były wcześniej znane zgłaszającemu, i tym samym został on pozbawiony możliwości ustosunkowania się do nich, co świadczy o tym, że naruszone zostały przepisy art. 7, 10 § 1 oraz art. 15 k.p.a.Uwzględniając rodzaj zagrożonych zaskarżonymi decyzjami dóbr, znajdujących szczególne preferencje w naszym ustawodawstwie, jak również fundamentalny charakter gwarancji procesowych ujętych we wskazanych przepisach procedury administracyjnej, należy uznać, że doszło do rażącego naruszenia prawa oraz interesu Rzeczypospolitej Polskiej (art. 417 k.p.c., art. 117 ustawy o wynalazczości), co stworzyło podstawę do uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej, i to mimo upływu sześciomiesięcznego terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c.W myśl opisu wzoru użytkowego "Butelki" jego celem jest opracowanie butelki przeznaczonej do pakowania za pomocą automatów dozujących i nie przewracającej się na taśmie takiego automatu. W zamyśle zgłaszającego użyteczność przedmiotowego wzoru polega na ułatwieniu i oszczędnościach w procesie produkcji (procesie napełniania butelek). Tej rodzaj użyteczności zgłoszonego rozwiązania nie stał się jednak przedmiotem analizy Urzędu Patentowego, mimo że przyjmuje się w orzecznictwie, że nowość, w rozumieniu art. 77 ustawy o wynalazczości, powinna wpływać na podniesienie użyteczności przedmiotu przez potanienie lub ułatwienie jego produkcji albo też usprawnienie korzystania z niego (...).Miarą użyteczności przedmiotu zgłoszonego jako wzór użytkowy są więc nie tylko ułatwienia ujawniające się w toku korzystania z niego zgodnie z jego podstawowym, gospodarczym i praktycznym przeznaczeniem, lecz także i te, które powstają w procesie jego wytworzenia czy produkcji, zwłaszcza jeżeli przyczyniają się do jego potanienia. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy kwestia ta powinna zostać szczegółowo przez Urząd patentowy zbadana. Użyteczność zgłoszonego wzoru użytkowego ("butelki" powinna być przy tym badana w sposób całościowy, w tym sensie, że pod uwagę należy brać użyteczność całego rozwiązania, a więc "butelki", w nowym kształcie, a nie jedynie jej pewnego aspektu czy elementu, tj. określonego nowego jej ukształtowania. jednakże nawet jeżeliby przyjąć, że miary użyteczności wzoru należy szukać tylko w tych jej aspektach, które są następstwem jego istoty lub bezpośrednim efektem tylko tych modyfikacji, którym przysługuje cecha nowości, to i tak brak podstawy do odmowy udzielenia ochrony bez rozważenia, czy korzystne efekty w sferze produkcji nie stanowią spełnienia wymagania przewidzianego w art. 77 ustawy o wynalazczości. Z przedstawionego zgłoszenia zdaje się wynikać, że efekty takie występują i są istotne, dlatego też wymagana ono ponownego zbadania pod tym kątem. Z jednej strony, inaczej niż zdaje się to wynikać z uzasadnienia Komisji Odwoławczej, nie ma podstaw do odstępowania od tego kierunku wykładni, który przyjmuje, że w przypadkach granicznych należy brać pod uwagę to, czy zmiany wprowadzone przez twórcę powodują istotne zwiększenie wartości użytkowej zgłaszanego rozwiązania, zwłaszcza jeżeli zważyć, że zasadnicza istota ochrony udzielonej na wzory użytkowe jest taka sama, jak w wypadku wynalazków, a równocześnie wśród ustawowych cech wzoru użytkowego brak jest warunku "nie wynikania w sposób oczywisty ze stanu techniki" ("nieoczywisty") - art. 10 ustawy o wynalazczości, w pewnym zakresie rolę tego warunku powinno spełniać odpowiednio ujmowane wymaganie "użyteczności" wzoru użytkowego. Z drugiej strony jednak, nie można przyjąć - jak zdaje się to czynić w swoim uzasadnieniu Urząd Patentowy - że użyteczność rozwiązania nie może ograniczać się jedynie do sfery produkcyjnej i polegać tylko na wprowadzeniu ułatwień oraz oszczędności w procesie wytwórczym. Powstaje tu jednak zagadnienie, czy zgłoszony wzór pt. "Butelka", przy uwzględnieniu sformułowanych zastrzeżeń ochronnych oraz treści jego opisu, jak również możliwych i dopuszczalnych ich uściśleń czy zmian, może zapewnić uzyskanie tego typu efektów oraz czy mogą one zostać ocenione jako istotne. W szczególności Urząd Patentowy powinien rozważyć, czy zachodzi potrzeba i możliwość zmiany zastrzeżeń ochronnych w duchu sugestii sformułowanych przez Komisję Odwoławczą oraz czy realne jest uzyskanie tych efektów użytkowych w sferze procesów wytwórczych (napełniania butelek), które wskazywane są w opisie zgłoszonego wzoru użytkowego.Kierując się powyżej wskazanymi motywami Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.