II C 2212/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa przeciwko Józefowi S. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 19 czerwca 1952 r.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki oddalił żądanie powoda o zobowiązanie pozwanego do zapłacenia mu 15.379 zł z odsetkami. Sąd ustalił, że jest niesporne, iż Rozlewnia Octu w G., której współwłaścicielem był powód, utrzymywała stosunki handlowe z Ekspozyturą Rejonową PCH w G. i z jej placówkami na terenie tegoż miasta. Na podstawie dołączonych do pozwu wyciągów z konta Sąd ustalił, że PCH dostarczała Rozlewni Octu do rozlewu ocet, esencję octową i butelki, przy czym ostatnie dostawy miały miejsce w końcu 1949 r., co potwierdził powołany przez powoda świadek M. Według ustaleń Sądu z wyciągów konta i z wyjaśnień stron wynika, że wierzytelność powoda, przedsiębiorstwa handlowego, a więc - zdaniem Sądu - kupca w rozumieniu kodeksu handlowego, powstała z tytułu dostarczenia towarów i to w ramach normalnych czynności tego przedsiębiorstwa, a zatem ulega ona przedawnieniu z upływem lat dwóch na mocy art. 285 pkt 1) k.z. Sąd ustalił, że ostatnie dostawy towarów przez PCH dla Rozlewni zostały dokonane w końcu 1949 r., pozew zaś został wniesiony do Sądu dnia 13 lutego 1952 r. Pozwany podniósł zarzut przedawnienia i także z tej przyczyny uchylił się od zaspokojenia roszczenia powoda (art. 106 przep. og. pr. cyw.).W rewizji powód wniósł o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając, że wyrok został wydany z naruszeniem art. 285 pkt 1) k.z. i art. 236 § 1 k.p.c.W rewizji zarzucono, że Sąd Wojewódzki niewłaściwie zastosował art. 285 pkt 1) k.z., ponieważ PCH nie może być uważana za kupca w rozumieniu tego przepisu. Skarżący wywodzi, że według tego przepisu za kupca należy uważać osobę fizyczną lub prawną, która wykonuje czynności handlowe wyłącznie w celach zarobkowych, o których mowa w art. 2 § 1 k.h., a więc w celach osiągnięcia zysku. Tymczasem PCH była wprawdzie jednostką handlową, jednak ze względu na strukturę Państwa Ludowego miała za zadanie spełnianie całego szeregu funkcji gospodarczych zgoła odmiennych od celu osiągnięcia zysku.Słuszne jest zapatrywanie skarżącego, że w Polsce przedwrześniowej jedynym celem przedsiębiorstw handlowych było osiągnięcie zysku kapitalistycznego. Sytuacja przedsiębiorstw sektora uspołecznionego pod tym względem uległa w Polsce Ludowej zasadniczej zmianie. Niemniej jednak przedsiębiorstwo państwowe jest przedsiębiorstwem nadal handlowym, jeśli ma za przedmiot nabywanie i dalsze zbywanie rzeczy ruchomych (towarów).W przedsiębiorstwach prowadzonych przez Państwo dla artykułów wytwarzanych lub sprzedawanych ustalane są ceny według zasad dekretu z dnia 24 września 1947 r. (Dz. U. Nr 61, poz. 337). Artykuł 6 ust. 1 tego dekretu postanawia, że "ceny winny być ustalane w wysokości pokrywającej koszty własne przedsiębiorstwa oraz planowany zysk". W myśl art. 6 ust. 2 cytowanego dekretu tylko w wyjątkowych przypadkach, podyktowanych wymaganiami polityki gospodarczej i socjalnej, ceny mogą być ustalane na poziomie planowo deficytowym pod warunkami wymienionymi w tym przepisie.Osiąganie bowiem zysku nie jest głównym celem działalności tych przedsiębiorstw, gdyż zasadniczo mają one inne zadania, mianowicie zaspokajanie potrzeb ludności po cenach chroniących ją przed wyzyskiem. Do obowiązków przedsiębiorstw państwowych należy jednak osiąganie planowo ustalonego zysku, mającego przyczynić się do akumulacji środków niezbędnych dla rozszerzenia własnej działalności oraz do udziału w pokrywaniu ogólnych potrzeb społeczno-gospodarczych. W ustroju kapitalistycznym tylko zysk, i to jak najwyższy, przeznaczony dla osobistych celów właściciela przedsiębiorstwa, był znamienną cechą kupca w rozumieniu art. 2 § 1 k.h. W ustroju Państwa Ludowego zmierzającego do socjalizmu zysk państwowego przedsiębiorstwa handlowego ma zupełnie inny charakter i znaczenie: zabezpiecza dane przedsiębiorstwo przed mogącymi wyłonić się trudnościami gospodarczymi i zapewnia mu możliwość rozwoju, a zarazem stanowi dochód społeczny przeznaczony na pokrycie potrzeb przewidzianych w narodowym planie gospodarczym.Państwowe przedsiębiorstwo handlowe nabywa i zbywa towary. O ile chodzi o techniczny przebieg i formę czynności, są one podobne do tej, jaką spełnia kupiec, natomiast treść społeczna celów, zadań i działalności jest w tym przypadku całkowicie inna. Funkcje takiego przedsiębiorstwa dotyczą obrotu towarów w ramach ogólnopaństwowych planów gospodarczych. Obrót ten dokonywany jest w pewnych zaplanowanych okresach. Przedsiębiorstwo dążyć musi do tego, aby w oznaczonych okresach realizować funkcje obrotu towarowego i kończyć je w zaplanowanym czasie. Nie odpowiadałoby normalnej, sprawnej działalności przedsiębiorstwa pozostawienie bez ograniczenia w czasie likwidacji należności przypadających przedsiębiorstwu. Przedsiębiorstwo powinno dokładać jak najdalej posuniętej staranności i zapobiegliwości, aby wierzytelność z tytułu dostarczenia towarów realizować jak najszybciej, leży bowiem to w interesie zarówno przedsiębiorstwa jako jednostki gospodarczej, jak i w interesie społecznym, aby dłużnicy jak najszybciej wypełniali swe zobowiązania oraz aby rotacja środków obrotowych odbywała się sprawnie i normalnie.W tych warunkach brak jest podstaw do wyłączenia wierzytelności państwowych przedsiębiorstw handlowych spod działania art. 285 pkt 1) k.z., gdyż przepis ten, mimo zupełnie odmiennej co do istoty sfery swego działania, nie tylko nie sprzeciwia się zasadom ustroju i celom Państwa Ludowego, lecz przeciwnie, stanowić może jeden z bodźców prawidłowego wykonywania przez kierowników jednostek gospodarczych ich obowiązków w zakresie upłynniania wierzytelności, wynikających z obrotu handlowego.Zarzut, jakoby Sąd Wojewódzki niewłaściwie zastosował art. 285 pkt 1) k.z., nie jest zatem w świetle powyższych rozważań uzasadniony.Nie jest też uzasadniony zarzut naruszenia przez Sąd przep. og. pr. cyw. Skoro Sąd ustalił niewadliwie, że PCH była kupcem w rozumieniu art. 285 pkt 1) k.z., nie sprzeciwiało się zasadom współżycia społecznego w Państwie Ludowym skorzystanie przez pozwanego z uprawnienia, jakie nadawał mu ten przepis. Art. 106 przep. og. pr. cyw., na którym Sąd też oparł rozstrzygnięcie, postanawia, że po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu służy roszczenie, może uchylić się od zaspokojenia roszczenia. Odpowiada to zasadzie uchylonego art. 273 § 1 k.z.Zarzut naruszenia art. 236 § 1 k.p.c., które miało nastąpić przez to, że Sąd Wojewódzki nie dopuścił z urzędu dowodu z ksiąg handlowych strony powodowej oraz dowodu z przesłuchania stron, jest w świetle powyższych rozważań bezprzedmiotowy. Skoro bowiem ustalenie Sądu, że roszczenia powoda wobec pozwanego uległy przedawnieniu, okazało się niewadliwe, nie miał Sąd potrzeby czynić dalszych ustaleń, czy pozwany rzeczywiście pobrał towar i czy za niego zapłacił.Przytoczone w rewizji podstawy okazały się nie uzasadnione, brak jest też podstaw, które należałoby z urzędu wziąć pod rozwagę. Dlatego na zasadzie art. 383 k.p.c. należało rewizję oddalić.