II C 2320/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anieli B. i małoletniej Urszuli B. przeciwko Skarbowi Państwa (Zjednoczenie Budownictwa Inżynieryjno-Morskiego w G.) o zapłatę 9.015 zł 30 gr, po rozpoznaniu rewizji powódek od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 23 czerwca 1952 r.,zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneAniela B. i małoletnia jej córka Urszula B. wniosły w dniu 20 grudnia 1951 r. powództwo przeciwko Skarbowi Państwa (Zjednoczenie Budownictwa Inżynieryjno-Morskiego w G.) o zapłatę 9.015 zł 30 gr i wyjaśniły co następuje: Jan B., mąż jednej a ojciec drugiej powódki, był od 1924 r. do końca 1949 r. pracownikiem umysłowym w przedsiębiorstwie firmy "H. i S." w G. Z dniem 1 stycznia 1950 r. przedsiębiorstwo wspomnianej firmy zostało przejęte przez przedsiębiorstwo państwowe "Hydrotrest", a następnie przedsiębiorstwo to zostało z dniem 1 stycznia 1951 r. przejęte przez Skarb Państwa - Zjednoczenie Budownictwa Inżynieryjno-Morskiego w G. Jan B. pracował przez cały 1950 r. w przedsiębiorstwie "Hydrotrest" i następnie w pozwanym przedsiębiorstwie od dnia 1 stycznia 1951 r. do dnia 2 sierpnia 1951 r. W tym to dniu Jan B. zmarł. W ten sposób zmarły przepracował w tym samym przedsiębiorstwie ponad 20 lat. Ponieważ powódki miały w stosunku do zmarłego Jana B. ustawowe prawo do utrzymania i były przez niego utrzymywane (powódka Aniela B. jest chora i niezdolna do pracy, a powódka Urszula B. jest uczennicą szkoły średniej), przeto należy się im odprawa w wysokości ostatnio przez zmarłego Jana B. pobieranego sześciomiesięcznego wynagrodzenia (art. 42 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych).Pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa.Skarb Państwa przyznał, że Zjednoczenie Budownictwa Inżynieryjno-Morskiego przejęło przedsiębiorstwo państwowe "Hydrotrest", zaprzeczył jednak, by to przedsiębiorstwo przejęło przedsiębiorstwo firmy "H. i S." i wyjaśnił, że ta firma działała od 1945 r. na podstawie umowy ze Skarbem Państwa, z końcem 1949 r. została ona zlikwidowana, nastąpiło rozliczenie między Skarbem Państwa jako inwestorem i firmą jako wykonawcą robót nadbrzeżnych, w wyniku rozliczenia Skarb Państwa przejął sprzęt budowlany firmy, zlecił dyspozycję sprzętem Zarządowi Portu Gdańsk-Gdynia i część sprzętu otrzymało przedsiębiorstwo "Hydrotrest".Sąd Wojewódzki powództwo oddalił. (...).Od wyroku Sądu Wojewódzkiego powódki wniosły rewizję, żądając zmiany tego wyroku i uwzględnienia powództwa albo uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, zarzucając sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału oraz naruszenie art. 476 k.z. i art. 42 cytowanego rozporządzenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje: (...).W związku z zarzutem naruszenia art. 476 k.z. powstaje zagadnienie charakteru roszczeń na podstawie art. 42 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych.Przede wszystkim należy stwierdzić, że roszczenie z art. 42 cytowanego rozporządzenia powstaje po śmierci pracownika i przysługuje rodzinie zmarłego pracownika. Z tych dwóch stwierdzeń wynika:a)że omawiane roszczenie pozostaje w związku ze stosunkiem pracy zmarłego pracownika do przedsiębiorstwa i stosunek ten jest jedną z jego zasadniczych przesłanek, lecz roszczenie to nie jest roszczeniem ze stosunku pracy, na skutek bowiem śmierci pracownika następuje rozwiązanie stosunku pracy, a po rozwiązaniu umowy o pracę na skutek śmierci pracownika nie może powstać żadne roszczenie ze stosunku pracy;b)że roszczenie powstaje w stosunku do tego podmiotu, do którego przedsiębiorstwo należy w chwili śmierci pracownika, tzn. w chwili, w której powstało roszczenie; obojętne jest przy tym, czy dany pracodawca był właścicielem przez cały okres 10 czy 20-lecia wymaganego w art. 42 cytowanego rozporządzenia, czy też przejął przedsiębiorstwo w ciągu tego okresu, bo odpowiedzialność powstaje nie dlatego, że podmiot przedsiębiorstwo przejął, lecz dlatego, że przedsiębiorstwo należy do niego w chwili śmierci pracownika. Innymi słowy odpowiedzialność z art. 42 cytowanego rozporządzenia nawet w przypadku zmiany podmiotu przedsiębiorstwa w ciągu okresu wymienionego w cytowanym przepisie nie powstaje "poprzez" art. 476 k.z. lub art. 35 powołanego rozporządzenia, które mówi o prawach ze stosunku pracy, lecz wynika "wprost" z tegoż art. 42; jest to zobowiązanie "własne" podmiotu, do którego przedsiębiorstwo należy w chwili śmierci pracownika, i powstało dla niego z tego powodu, że przedsiębiorstwo do niego należy.Z powyższych względów art. 476 k.z. w sprawie niniejszej nie ma zastosowania.Dalszy zarzut rewizji naruszenia art. 42 cytowanego rozporządzenia wymaga rozważenia, jak rozumieć słowa ustawy "jeżeli pracownik pracował co najmniej 10 lat w przedsiębiorstwie", gdy w ciągu tego okresu zmienił się podmiot przedsiębiorstwa.Przytoczone z ustawy zdanie warunkowe zawiera zasadniczą podstawę roszczenia z art. 42 powołanego rozporządzenia i w tej zasadniczej przesłance podkreślił prawodawca nie podmiot przedsiębiorstwa lecz samo przedsiębiorstwo, w którym pracownik pracował, czyli zakład pracy zmarłego pracownika, mając oczywiście na myśli pracę w tym samym zakładzie pracy, w tym samym przedsiębiorstwie. Główny nacisk w tej przesłance spoczywa więc na tożsamości przedsiębiorstwa w okresie wymaganym w ustawie. Dla roszczeń z art. 42 tego rozporządzenia nie jest istotne, kto jest podmiotem przedsiębiorstwa ani w jaki sposób przeszło przedsiębiorstwo w ciągu 10 albo 20-lecia z jednego podmiotu na inny; istotna jest tożsamość przedsiębiorstwa, a tożsamość należy oceniać z punktu widzenia gospodarczego. Decyduje tu ustalenie, czy warsztat pracy zmarłego pracownika pozostał ten sam przez cały czas wymagany w prawie.Z kolei należy się zastanowić, kiedy przedsiębiorstwo w przypadku przejścia z jednego podmiotu na inny pozostaje tym samym przedsiębiorstwem.Przedsiębiorstwo w ustroju socjalistycznym można określić jako placówkę (jednostkę) gospodarki narodowej, która bierze udział w zapewnieniu maksymalnego zaspokojenia materialnych i kulturalnych potrzeb społeczeństwa stosownie do swego urządzenia i z tego rodzaju urządzenia wynikającego odcinka pracy. Z definicji tej wypływa wniosek, że przedsiębiorstwo pozostaje tym samym przedsiębiorstwem, jeżeli w przypadku zmiany podmiotu przechodzą te składniki przedsiębiorstwa, które były istotne dla osiągnięcia celu danego przedsiębiorstwa i które umożliwiają kontynuowanie pracy na tym odcinku gospodarki narodowej, na którym praca była wykonywana przed zmianą podmiotu; sprawa aktywów i pasywów, której Sąd Wojewódzki przypisuje szczególne znaczenie, może być lub nie być istotna, będzie to zależeć od rodzaju przedsiębiorstwa; nie jest też istotne, by wszystkie składniki przedsiębiorstwa przeszły na nowy podmiot.Czy takie przejście przedsiębiorstwa nastąpiło, czy mamy do czynienia z tym samym przedsiębiorstwem, jest kwestią konkretnego stanu faktycznego.Sąd Wojewódzki podszedł do zasadniczego w sprawie zagadnienia tożsamości przedsiębiorstwa błędnie. Uznał on bowiem za decydujące okoliczności: a) że nie wszystkie części sprzętu przedsiębiorstwa firmy "H. i S." zostały przyjęte przez przedsiębiorstwo "Hydrotrest", b) że na przedsiębiorstwo "Hydrotrest" nie przeszły aktywa i pasywa wymienionej firmy. Innymi słowy Sąd Wojewódzki uznał, że dla ustalenia tożsamości przedsiębiorstwa w przypadku zmiany podmiotu przedsiębiorstwa konieczne jest przejście na nowy podmiot wszystkich części sprzętu oraz aktywów i pasywów przedsiębiorstwa. Tak jednak, jak wyżej wykazano, nie jest.Z powodu tego błędu zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy istotne będą ustalenia: co było przedmiotem przedsiębiorstwa firmy "H. i S.", jakiego rodzaju prace firma ta wykonywała, jakie miała urządzenia i sprzęt i co z tego urządzenia i sprzętu oddano przedsiębiorstwu "Hydrotrest" (oczywiście nie chodzi o wyliczenie każdej poszczególnej sztuki, a raczej o rodzaj i przeznaczenie urządzenia czy sprzętu), czy to, co otrzymało przedsiębiorstwo "Hydrotrest", pozwalało na wykonywanie takich prac, jakie były wykonywane przez przedsiębiorstwo firmy "H. i S.".